เศรษฐกิจดิจิทัลกำลังกลายเป็นสนามแข่งขันสำคัญของประเทศต่าง ๆ ในอาเซียน เมื่อการซื้อขายสินค้าและบริการไม่ได้จำกัดอยู่แค่หน้าร้านหรือพรมแดนประเทศอีกต่อไป ผู้บริโภคสามารถสั่งซื้อสินค้าจากต่างประเทศ ผู้ประกอบการสามารถขายสินค้าให้ลูกค้าในหลายประเทศ และธุรกรรมทางการเงินสามารถเกิดขึ้นได้ผ่านระบบออนไลน์ภายในเวลาไม่กี่วินาที
ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว อาเซียนกำลังผลักดันความตกลงเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียน หรือ ASEAN Digital Economy Framework Agreement (DEFA) ซึ่งถือเป็นความตกลงระดับภูมิภาคที่มุ่งวางกรอบความร่วมมือด้านเศรษฐกิจดิจิทัลโดยเฉพาะ โดยประเทศสมาชิกสามารถสรุปผลการเจรจาได้เมื่อวันที่ 29 พฤษภาคม 2569 และกำลังเข้าสู่ขั้นตอนการลงนามในช่วงการประชุมสุดยอดอาเซียนครั้งที่ 49 ที่ประเทศฟิลิปปินส์
สาระสำคัญของ DEFA ครอบคลุมตั้งแต่การอำนวยความสะดวกทางการค้าดิจิทัล การส่งเสริมการไหลเวียนข้อมูลข้ามพรมแดน การพัฒนาระบบชำระเงินดิจิทัล การทำธุรกรรมอิเล็กทรอนิกส์ ไปจนถึงการสร้างความเชื่อมั่นให้ผู้บริโภคในการซื้อขายออนไลน์ รวมถึงความร่วมมือด้านเทคโนโลยีใหม่อย่างปัญญาประดิษฐ์ (AI) และเทคโนโลยีทางการเงิน (FinTech)
เป้าหมายสำคัญคือการลดความแตกต่างของกฎเกณฑ์ระหว่างประเทศสมาชิก ทำให้การทำธุรกิจข้ามพรมแดนสะดวกขึ้น และเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการเข้าถึงตลาดในภูมิภาคได้กว้างกว่าเดิม โดยอาเซียนประเมินว่า หากสามารถผลักดันความร่วมมือด้านนี้ได้อย่างเต็มศักยภาพ เศรษฐกิจดิจิทัลของภูมิภาคอาจมีมูลค่าสูงถึง 2 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐภายในปี 2573
สำหรับประเทศไทย การเชื่อมโยงตลาดดิจิทัลอาเซียนถือเป็นทั้งโอกาสและความท้าทาย เพราะผู้ประกอบการไทยมีโอกาสขยายตลาดไปยังประเทศเพื่อนบ้านโดยไม่จำเป็นต้องลงทุนเปิดหน้าร้านในต่างประเทศเหมือนในอดีต ธุรกิจอาหาร สินค้าแฟชั่น เครื่องสำอาง สินค้าไลฟ์สไตล์ ตลอดจนบริการด้านการศึกษาและซอฟต์แวร์ สามารถใช้ช่องทางออนไลน์เข้าถึงลูกค้ากลุ่มใหม่ได้มากขึ้น
โดยเฉพาะผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดย่อม หรือ SME หากระบบชำระเงินและกติกาการค้าดิจิทัลเชื่อมโยงกันได้ดีขึ้น ก็มีโอกาสลดขั้นตอนและต้นทุนในการทำธุรกรรมระหว่างประเทศ ช่วยให้ธุรกิจรายเล็กเริ่มต้นขายสินค้าในตลาดอาเซียนได้ง่ายกว่าเดิม
อย่างไรก็ตาม การเปิดตลาดไม่ได้หมายความว่าผู้ประกอบการทุกกลุ่มจะได้รับประโยชน์เท่าเทียมกัน เพราะเมื่อการซื้อขายข้ามประเทศสะดวกขึ้น ธุรกิจไทยก็ต้องเผชิญการแข่งขันจากผู้ขายต่างชาติที่สามารถเข้าถึงผู้บริโภคในประเทศไทยได้ง่ายขึ้นเช่นกัน
ผู้ประกอบการที่มีความพร้อมด้านเทคโนโลยี มีเงินทุน มีระบบจัดส่งสินค้า และสามารถทำการตลาดออนไลน์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ย่อมมีโอกาสคว้าประโยชน์จากตลาดที่ใหญ่ขึ้น ขณะที่ SME ซึ่งยังขาดทักษะดิจิทัล เงินทุน และบุคลากร อาจไม่สามารถแข่งขันได้เต็มที่ แม้จะมีช่องทางการค้าเปิดกว้างมากขึ้นก็ตาม
อีกประเด็นที่ต้องจับตาคือเรื่องความปลอดภัยทางไซเบอร์ การคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล และความเชื่อมั่นของผู้บริโภค เพราะเมื่อข้อมูลและธุรกรรมเคลื่อนย้ายข้ามประเทศมากขึ้น ความเสี่ยงจากการหลอกลวงออนไลน์ การโจมตีทางไซเบอร์ และการใช้ข้อมูลโดยไม่เหมาะสมก็มีความซับซ้อนตามไปด้วย ธุรกิจจึงอาจต้องลงทุนเพิ่มเติมเพื่อยกระดับระบบรักษาความปลอดภัยและการปฏิบัติตามกฎเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง
นอกจากนี้ การเชื่อมโยงระบบดิจิทัลยังต้องอาศัยโครงสร้างพื้นฐานที่พร้อม ไม่ว่าจะเป็นอินเทอร์เน็ตความเร็วสูง ระบบชำระเงินที่มีประสิทธิภาพ บุคลากรที่มีทักษะ และหน่วยงานกำกับดูแลที่สามารถทำงานร่วมกับประเทศสมาชิกได้ หากองค์ประกอบเหล่านี้ยังมีช่องว่าง โอกาสจากความตกลงก็อาจกระจุกตัวอยู่กับธุรกิจขนาดใหญ่หรือแพลตฟอร์มที่มีความพร้อมอยู่ก่อนแล้ว
โจทย์ของประเทศไทยจึงไม่ได้อยู่แค่การเข้าร่วมความตกลงหรือการเปิดตลาดให้กว้างขึ้น แต่ต้องทำให้ผู้ประกอบการไทยสามารถใช้ประโยชน์จากตลาดดังกล่าวได้จริง ภาครัฐจำเป็นต้องเร่งพัฒนาทักษะดิจิทัลให้ SME สนับสนุนการปรับตัวด้านเทคโนโลยี ลดภาระขั้นตอนทางธุรกิจ และสร้างระบบคุ้มครองผู้บริโภคที่ทันต่อรูปแบบการค้าใหม่
