ธุรกิจฟู้ดเดลิเวอรีที่เติบโตอย่างรวดเร็วในช่วงหลายปีที่ผ่านมา กำลังเผชิญจุดเปลี่ยนสำคัญ เมื่อคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค.) เตรียมออกหลักเกณฑ์กำกับดูแลโครงสร้างค่าบริการของแพลตฟอร์มเรียกรถและบริการจัดส่งตามอุปสงค์ ซึ่งครอบคลุมธุรกิจส่งอาหาร หลังพบข้อร้องเรียนจากร้านอาหารและไรเดอร์เกี่ยวกับการเรียกเก็บค่าธรรมเนียม หรือ GP เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง
ประเด็นนี้กำลังกลายเป็นที่จับตาของทั้งผู้ประกอบการร้านอาหาร แพลตฟอร์ม และผู้บริโภค เพราะแม้การเข้ามากำกับดูแลจะมีเป้าหมายเพื่อสร้างความเป็นธรรมในการแข่งขัน แต่คำถามสำคัญคือ เมื่อรัฐเข้ามากำหนดกติกาใหม่แล้ว ต้นทุนของธุรกิจจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร และท้ายที่สุดใครจะเป็นผู้รับภาระที่แท้จริง
ปัญหาค่า GP สะสม ร้านอาหารมีอำนาจต่อรองน้อย
หนึ่งในปัญหาสำคัญของร้านอาหารที่เข้าร่วมแพลตฟอร์มเดลิเวอรี คือ ค่าธรรมเนียม GP (Gross Profit) หรือส่วนแบ่งรายได้ที่แพลตฟอร์มเรียกเก็บจากยอดขาย ซึ่งกลายเป็นต้นทุนที่ผู้ประกอบการต้องนำมาคำนวณตั้งแต่ก่อนกำหนดราคาขาย
สำหรับร้านอาหารขนาดเล็ก การพึ่งพาแพลตฟอร์มเป็นช่องทางเข้าถึงลูกค้าอาจช่วยเพิ่มยอดขายและขยายฐานผู้บริโภคได้ แต่ในอีกด้านหนึ่งก็ต้องแลกกับต้นทุนค่าธรรมเนียม รวมถึงค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ทั้งวัตถุดิบ ค่าแรง ค่าเช่าพื้นที่ และบรรจุภัณฑ์
ข้อมูลจาก กขค. ระบุว่า ในช่วงเดือนเมษายน-สิงหาคม 2569 พบการปรับขึ้นค่าบริการของแพลตฟอร์มถึง 8 รอบ ขณะที่เรื่องร้องเรียนจากร้านอาหารและไรเดอร์ประมาณ 90% เกี่ยวข้องกับค่า GP และการปรับค่าบริการโดยไม่มีคำชี้แจงเหตุผลที่ชัดเจน โดยมีเรื่องร้องเรียนเกี่ยวกับแพลตฟอร์มดิจิทัลในปี 2569 แล้ว 37 เรื่อง
สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความไม่สมดุลของอำนาจต่อรองระหว่างแพลตฟอร์มกับผู้ประกอบการรายย่อย ซึ่งส่วนใหญ่ไม่มีทางเลือกมากนักหากต้องการรักษาฐานลูกค้าที่สั่งอาหารผ่านแอปพลิเคชัน
กขค. เตรียมออกกติกาใหม่ เน้นโปร่งใส ไม่ใช่กำหนดเพดาน GP
สำหรับแนวทางของ กขค. คือ การกำกับดูแลโครงสร้างอัตราค่าบริการของแพลตฟอร์มรายใหญ่ที่มีอำนาจเหนือตลาด เช่น Grab, LINE MAN และ Bolt โดยกำหนดให้ผู้ให้บริการต้องสามารถแสดงข้อมูลและชี้แจงเหตุผลในการกำหนดหรือปรับเปลี่ยนอัตราค่าบริการได้อย่างเหมาะสม
ร่างประกาศครอบคลุมค่าบริการ 5 ประเภท รวมถึงค่าบริการในการให้บริการ ส่วนแบ่งรายได้ และค่ารอคอย โดยพิจารณาปัจจัยประกอบ เช่น ต้นทุนการดำเนินงานและการลงทุนด้านเทคโนโลยี
อย่างไรก็ตาม มาตรการนี้ไม่ได้เป็นการกำหนดเพดานค่า GP หรือบังคับให้ทุกแพลตฟอร์มต้องเรียกเก็บค่าธรรมเนียมในอัตราเดียวกัน แต่เป็นการสร้างกลไกให้การปรับค่าบริการมีเหตุผลและตรวจสอบได้มากขึ้น
กขค. เปิดรับฟังความคิดเห็นต่อร่างประกาศระหว่างวันที่ 21 ตุลาคม-20 พฤศจิกายน 2569 ก่อนนำข้อเสนอแนะมาพิจารณา โดยตั้งเป้าให้ประกาศมีผลบังคับใช้ภายในวันที่ 18 ธันวาคม 2569
แพลตฟอร์มกังวลกติกาใหม่ กระทบการแข่งขันและต้นทุนธุรกิจ
อย่างไรก็ตาม แนวทางดังกล่าวไม่ได้รับเสียงสนับสนุนจากทุกฝ่าย โดย LINE MAN Wongnai แสดงความกังวลว่าการกำกับดูแลแพลตฟอร์มส่งอาหารและบริการเรียกรถภายใต้กติกาเดียวกัน อาจไม่สอดคล้องกับลักษณะธุรกิจที่มีโครงสร้างและต้นทุนแตกต่างกัน
อีกประเด็นที่ถูกตั้งคำถาม คือ ข้อกำหนดเกี่ยวกับการขออนุญาตล่วงหน้า 180 วันก่อนปรับเพิ่มค่าบริการ ซึ่งบริษัทมองว่าอาจไม่เหมาะกับธุรกิจแพลตฟอร์มที่ต้องปรับตัวตามสถานการณ์ตลาดและต้นทุนที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา
นอกจากนี้ยังมีความกังวลว่า หากการกำกับดูแลเข้มงวดมากเกินไป อาจทำให้แพลตฟอร์มลดงบประมาณส่งเสริมการขาย ลดการลงทุน และส่งผลต่อการแข่งขันในระยะยาว รวมถึงอาจกระทบแผนนำบริษัทเข้าจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ฯ ในช่วงต้นปี 2570
จึงเป็นโจทย์ที่ภาครัฐต้องพิจารณาให้รอบด้าน เพราะการสร้างความเป็นธรรมให้ร้านอาหารรายย่อยต้องไม่กลายเป็นข้อจำกัดที่ทำให้ระบบนิเวศธุรกิจเดลิเวอรีขาดความสามารถในการแข่งขัน
ร้านอาหารอาจได้ประโยชน์ แต่ผู้บริโภคจะต้องจ่ายแพงขึ้นหรือไม่
สิ่งที่ต้องจับตาต่อจากนี้คือผลกระทบที่อาจส่งต่อไปถึงผู้บริโภค หากแพลตฟอร์มมีต้นทุนในการดำเนินธุรกิจเพิ่มขึ้น หรือไม่สามารถใช้กลยุทธ์ด้านราคาและโปรโมชั่นได้อย่างคล่องตัว ก็มีความเป็นไปได้ที่ภาระบางส่วนจะถูกส่งต่อไปยังร้านอาหารและลูกค้า
ในทางกลับกัน หากกติกาใหม่ช่วยให้การเรียกเก็บค่าธรรมเนียมมีความโปร่งใส ลดการปรับขึ้นค่าใช้จ่ายที่ไม่มีเหตุผลรองรับ ก็อาจช่วยให้ร้านอาหารรายเล็กบริหารต้นทุนได้ดีขึ้น และมีโอกาสแข่งขันในตลาดได้มากกว่าเดิม
การกำกับดูแลธุรกิจฟู้ดเดลิเวอรีจึงไม่ใช่เพียงเรื่องของการลดค่า GP แต่เป็นการหาจุดสมดุลระหว่างแพลตฟอร์มที่ต้องมีรายได้เพื่อลงทุนและพัฒนาบริการ ร้านอาหารที่ต้องการต้นทุนที่เป็นธรรม ไรเดอร์ที่ต้องการรายได้ที่เหมาะสม และผู้บริโภคที่ต้องการอาหารในราคาที่เข้าถึงได้
เพราะหากกติกาใหม่ช่วยให้ร้านอาหารอยู่รอด แต่ทำให้ผู้บริโภคต้องจ่ายแพงขึ้น หรือทำให้แพลตฟอร์มไม่สามารถแข่งขันได้อย่างมีประสิทธิภาพ การแก้ปัญหาครั้งนี้ก็อาจไม่ได้สร้างประโยชน์ให้กับทุกฝ่ายอย่างแท้จริง




