อดีตของ ‘ตลาดนัด’ ภาพจำที่อาจเลือนราง

ตลาด มีหลากหลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็น ตลาดน้ำ ตลาดบก ตลาดสด หาบเร่แผงลอย และตลาดนัด แต่ ตลาดนัด มีความพิเศษอยู่ที่การกำหนดเวลาในการนัด การซื้อขาย ตามที่ราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายของตลาดนัดไว้ว่า ‘ที่ชุมนุมเพื่อซื้อขายของต่างๆ ซึ่งมิได้ตั้งอยู่ประจำ จัดให้มีขึ้นเฉพาะในวันหรือสถานที่ที่กำหนดเท่านั้น’ 

หากพูดถึงตลาดนัดในกรุงเทพฯ ย้อนเรื่องราวไปในอดีตในเรื่องของตลาดนัด จะของพานั่งไทม์แมชชีน ของจุดเริ่มต้นตลาดนัดในกรุงเทพฯ ที่เราบางคนอาจไม่เคยรู้มาก่อนว่ามีตลาดนัดตั้งอยู่ด้วย และมีประวัติความเป็นมาอย่างไร 

ตลาดนัดสนามหลวง

หากย้อนไปเมื่อ 70 กว่าปีที่ผ่านมา ตลาดนัดสนามหลวง เคยเป็นย่านการค้าที่โด่งดังในสมัยอดีต โดย ตลาดนัดสนามหลวง เกิดขึ้นหลังจากที่ประเทศไทย เกิดภาวะข้าวยากหมากแพง ประชาชนหาซื้อข้าวของเครื่องใช้กันลำบาก รวมถึงเกษตรกรเดือดร้อน จอมพล ป.พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีในสมัยนั้น จึงส่งเสริมให้จัดตั้งตลาดนัดในทุกจังหวัด โดยตลาดนัดสนามหลวงเปิดครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2491 มีสินค้าซื้อขายในช่วงแรกๆ ยังไม่มีสินค้าจากต่างจังหวัดและจากสวนใกล้เคียง มักจะเป็นของกินเล่น ต่อมาตลาดนัดสนามหลวงจึงค่อยๆ เป็นนิยมเพิ่มขึ้น มีสินค้าหลากหลายมาขายเพิ่มขึ้น 

ในปีต่อมาทางการต้องใช้พื้นที่สนามหลวง จึงย้ายตลาดนัดไปอยู่ในพระราชอุทยานสราญรมย์ ปรากฏว่าตลาดนัดได้รับความนิยมสูงมาก ต่อมากระทรวงการต่างประเทศ เดิมทำการอยู่ที่พระราชวังสราญรมย์ ร้องเรียนกลิ่นเหม็น ในของที่ขาย เช่น ปลาเค็ม หอยดอง ปลาร้า ปลาเจ้า กะปิ น้ำปลา รวมถึงการจัดการไม่ถูกสุขลักษณะในด้านต่างๆ จนใน พ.ศ. 2500 ก็ย้ายออกจากพระราชอุทยานสราญรมย์มาด้านนอก ด้านถนนราชินี บริเวณคลองหลอด แต่ปรากฏว่าได้ปลูกเพิ่งสร้างแคร่จนเป็นภาพไม่งดงาม จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรีในตอนนั้น จึงสั่งให้ย้ายตลาดนัดนี้กลับไปยังสนามหลวงตามเดิม และในปีพ.ศ. 2501 ในระยะนั้นมีผู้ค้าประมาณ 300-400 ราย ต่อมาจึงเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ได้รับการตอบรับเป็นอย่างดีจากพ่อค้า แม่ค้า และประชาชนไม่ว่าจะ เป็นคนไทยในกรุงเทพฯ หรือต่างจังหวัด รวมทั้งนักท่องเที่ยงต่างชาติ มีสินค้านานาชนิดให้เลือกซื้อ ต่อรองราคากัน ตามแต่รสนิยม ของผู้ที่ไปเดินจับจ่าย สำหรับตลาดนัดสนามหลวง ได้เปิดให้ขายแค่วันเสาร์ และวันอาทิตย์เท่านั้น 

จนในปี พ.ศ. 2521 สมัยพลเอก เกรียงศักด์ ชมะนันท์ เป็นนายกรัฐมนตรี มีนโยบายที่จะใช้สนาม หลวงเป็นสถานที่พักผ่อน หย่อนใจ รวมถึงจะใช้สนามหลวงเป็น สถานที่จัดงานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี และงานรัฐพิธีต่างๆ ซึ่งในตอนนั้นการรถไฟแห่งประเทศไทย ได้มอบที่ดิน ย่านพหลโยธินตอนต่อจากสวนจตุจักรให้แก่กรุงเทพฯ เพื่อใช้ในกิจการสาธารณประโยชน์ โดยในปี พ.ศ. 2522 ให้กรุงเทพมหานคร ทำการปรับพื้นที่ สร้าง ถนน และก่อสร้างอาคารชั่วคราว 

ในช่วงแรก ได้ให้ผู้ค้าหาบเร่แผงลอย และได้พยายามย้ายผู้ค้าจากสนามหลวงมาแต่ได้รับการคัดค้านจากผู้ค้าตลอดมา ปี พ.ศ.2525 จึงสามารถทำได้สำเร็จ จนปิดตำนานตลาดนัดสนามหลวง ไปอย่างถาวร 

ตลาดสำเพ็ง

สำเพ็ง หรือ สามเพ็ง เป็นย่านการค้าแห่งหนึ่งในกรุงเทพมหานคร ตั้งอยู่ในแขวงจักรวรรดิ เขตสัมพันธวงศ์ อยู่ใกล้กับย่านเยาวราช ถนนราชวงศ์ และต่อเนื่องไปถึงสะพานหัน พาหุรัดและวังบูรพา ในพื้นที่แขวงวังบูรพาภิรมย์ เขตพระนคร ทั้งนี้สำเพ็งในปัจจุบัน รู้จักกันดีในชื่ออย่างเป็นทางการว่า ซอยวานิช 1 และในช่วงระหว่างสะพานหันถึงถนนจักรวรรดิเรียกว่า ตรอกหัวเม็ด 

ต้นกำเนิดของ ‘สำเพ็ง’ เริ่มต้นขึ้นเมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงปราบดาภิเษกและขึ้นครองราชย์ เมื่อ พ.ศ. 2325 ทรงมีพระราชดำริให้ข้ามมาสร้างพระนครใหม่ทางคุ้งแม่น้ำเจ้าพระยาฟากตะวันออก แต่บริเวณที่โปรดฯ ให้สร้างพระบรมมหาราชวังเป็นที่อยู่ของพระยาราชาเศรษฐี และชาวจีนจำนวนหนึ่ง 

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว กิจการค้าของชาวจีนที่ได้ตั้งถิ่นฐานอยู่ในย่านสำเพ็งเติบโตขึ้นเป็นลำดับ ชาวตะวันตกที่เข้ามาติดต่อการค้ากับสยามประเทศ เรียกขานย่านสำเพ็งว่า ‘ตลาดจีน’ หรือ ‘Chinese Bazaar’ มีร้านค้ามากมายหลากหลาย ตั้งอยู่บนสองฝั่งฟากถนนยาวตลอดสาย

ปัจจุบัน สำเพ็งเป็นย่านการค้าที่คึกคักมากที่สุดแห่งหนึ่งของกรุงเทพมหานคร สินค้าที่นิยมขาย ก็มีทั้ง กิฟต์ช้อป, เครื่องปรับตกแต่งเสื้อผ้า, เสื้อผ้าแฟชั่น, หมวก, นาฬิกา, ตุ๊กตาหรือของเล่นเด็ก โดยมีทั้งขายปลีกและขายส่ง 

นอกจากตลาดนัดสนามหลวง และตลาดสำเพ็ง ที่เราพาย้อนวันวานไปแล้วนั้น ในสมัยรัตนโกสินทร์ ก็ยังมีตลาดนัดกระจายทั่วไป เช่น ตลาดนัดบริเวณปากคลองตลาดรวมถึงท่าเตียน สินค้าจะเป็นข้าวของเครื่องใช้ต่างๆ สำหรับบรรดาข้าราชสำนักโดยเฉพาะ บริเวณอื่นๆ ก็มีตลาดนัด เช่น ตลาดนัดของคนจีนแถวตลาดน้อย ตลาดนัดของคนเขมร คนญวนแถวคลองผดุงกรุงเกษม และตลาดนัดของพวกฝรั่งแถวบางรัก บางคอแหลม เป็นต้น 

ที่มา : วิกิพีเดีย, silpa-mag.com 
ภาพประกอบ : pinterest