คณะรัฐมนตรี มีมติชะลอขึ้นทะเบียนผลิตภัณฑ์นวัตกรรมเปิดทางทางทางทางทางทางทางทางทางทางทางทางทางโดยให้สำนักงบประมาณ ทบทวน ตั้งแต่ เกณฑ์พิจารณานวัตกรรม การตรวจสอบคุณสมบัติ ราคา ไปจนถึงสิทธิประโยชน์ หลังพบจัดซื้อภาครัฐยังวนอยู่กับสินค้าไม่กี่กลุ่ม ขณะที่สัดส่วนผลงานที่ได้รับจัดซื้อลดลง จับตาความโปร่งใสและความสอดคล้องกับหลักจัดซื้อจัดจ้างสากล
แหล่งข่าวจากว่าาบประมาณ เปิดเผยว่า ที่ประชุมคณะรัฐมนตรี (ครม.) มีมติเห็นชอบให้ชะลอการพิจารณาและประกาศบัญชีนวัตกรรมไทย เพื่อทบทวนกระบวนการจัดทำบัญชีนวัตกรรมฯ ใหม่ทั้งหมด ตั้งแต่การตรวจสอบคุณสมบัติ การตรวจสอบราคา หลักเกณฑ์การขึ้นทะเบียน ไปจนถึงสิทธิประโยชน์ที่ผู้ประกอบการได้รับ รวมถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อภาคธุรกิจ
คณะรัฐมนตรีมอบหมายสำนักงบประมาณเป็นเจ้าภาพหลัก ร่วมกับ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม กระทรวงการคลัง กระทรวงพาณิชย์ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (องค์การมหาชน) และสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ ทบทวนหลักเกณฑ์และสรุปผลภายใน 60 วัน ก่อนเสนอ ครม. พิจารณาอีกครั้ง
ประเด็นที่ทำให้รัฐบาล สั่งให้ทบทวนมาตรการนี้ ไม่ได้อยู่ที่จำนวนผลิตภัณฑ์นวัตกรรมที่เพิ่มขึ้น แต่อยู่ที่คำถามว่า บัญชีนวัตกรรมไทยสามารถสร้างตลาดให้ผู้ประกอบการไทยได้จริงมากน้อยแค่ไหน และระบบจัดซื้อภาครัฐกำลังเปิดโอกาสให้เกิดการแข่งขันอย่างเป็นธรรมหรือไม่
ข้อมูลจากสำนักงบประมาณระบุว่า นับตั้งแต่เริ่มประกาศบัญชีนวัตกรรมไทยฉบับแรกเมื่อเดือนมกราคม 2559 จนถึงเดือนกันยายน 2569 มีการประกาศบัญชีแล้ว 115 ฉบับ รวม 940 ผลงาน
ในจำนวนนี้มีผลงานที่ครบกำหนดอายุสิทธิการขึ้นทะเบียน 396 ผลงาน มีผลงานที่ผ่านการทบทวนสิทธิกรณีครบกำหนดอายุ 26 ผลงาน และมีการยกเลิกการขึ้นบัญชี 3 ผลงาน ปัจจุบันเหลือผลิตภัณฑ์และบริการนวัตกรรมที่อยู่ในบัญชี 567 ผลงาน
เมื่อพิจารณาผลการจัดซื้อจัดจ้างในช่วงปีงบประมาณ 2560-2567 กลับพบสัญญาณที่น่ากังวล แม้มูลค่าการจัดซื้อผลิตภัณฑ์และบริการนวัตกรรมจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ แต่สัดส่วนผลงานที่ได้รับการจัดซื้อเมื่อเทียบกับจำนวนผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนกลับลดลง
“ พบว่ามีปัญหาการจัดซื้อจัดจ้างที่กระจุกตัวอยู่ในกลุ่มผผลิตู้ประกอบการที่พัฒนาผลิตภัณฑ์กลุ่มเดิม จึงเป็นข้อกังวลว่าจะเป็นจุดอ่อนของมาตรการส่งเสริมนวัตกรรมผ่านตลาดภาครัฐ ทำให้การส่งเสริมผู้ประกอบการเป็นไปอย่างไม่มีเอกภาพ โดยเฉพาะผู้ประกอบการรายใหม่ ที่เป็นผู้พัฒนานวัตกรรมใหม่ที่เป็นความสนใจของตลาด ”
นอกจากนี้ รัฐบาลมีความกังวลเรื่องความซ้ำซ้อนของระบบบัญชีนวัตกรรมไทยกับกลไกหรือมาตรฐานที่หน่วยงานรัฐใช้อยู่แล้ว เช่น ราคากลางยา บัญชีรายการครุภัณฑ์ทางการแพทย์ บัญชีบริการดิจิทัล และราคาปัจจัยการผลิตทางการเกษตร ซึ่งทำให้ต้องกลับมาพิจารณาว่าการมีระบบขึ้นทะเบียนหลายชุดสร้างประโยชน์เพิ่มขึ้นจริง หรือกลายเป็นภาระและข้อจำกัดในการจัดซื้อจัดจ้าง
“ การสนับสนุนนวัตกรรมและผู้ประกอบการ SMEs ยังเป็นความเสี่ยงทำให้เกิดการผูกขาด ขาดความโปร่งใส ออดาจจะกระทบกับการเข้าสู่เกณฑ์จัดซื้อจัดจ้างระหว่างประเทศ ที่ไทยต้องปฎิบัติให้โปร่งใสเป็นธรรมในการเข้าสู่ OECD ที่หน่วยงานรัฐต้องไม่เลือกปฏิบัติ และเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการเข้าถึงโอกาสอย่างเท่าเทียมกัน ”
การชะลอขึ้นบัญชีนวัตกรรมไทยครั้งนี้จึงเป็นมากกว่าการปรับปรุงขั้นตอนทางราชการ แต่เป็นการตั้งคำถามต่อโมเดลการใช้งบประมาณภาครัฐเพื่อสนับสนุนอุตสาหกรรมไทยว่า จะทำอย่างไรให้เงินภาษีสร้างตลาดให้นวัตกรรมใหม่ได้จริง โดยไม่กลายเป็นกลไกที่เอื้อประโยชน์ให้ผู้ประกอบการกลุ่มเดิม
ทบทวนบัญชีนวัตกรรม ภารกิจหนักของ NIA
ก่อนหน้านี้มีความกังวลเกี่ยวกับการบริหารจัดการ และการดูแลบัญชีนวัตกรรม ที่จะมีการโอนถ่ายอำนาจการตรวจสอบบัญชีนวัตกรรมจาก สวทช. ไปยัง สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (NIA) ทำให้ NIA เปลี่ยนจาก "ผู้ให้ทุน" ไปเป็น "ผู้ร่วมลงทุน" เต็มตัว สามารถเข้าถือหุ้นในสตาร์ทอัพโดยตรงได้สูงสุด 20% มีแผนตั้งกองทรัสต์ (PE Trust) มูลค่าพันล้านบาทร่วมกับตลาดหลักทรัพย์ฯ แถมยังจะตั้ง Holding Company บริหารพอร์ตลงทุนอีกต่างหาก
ก่อนหน้านี้มีการแสดงความกังวล เกี่ยวกับบทบาทหน้าที่ในการกำกับดูแลบัญชีนวัตกรรมของ NIA จะทำอย่างไร ให้เกิดความโปร่งใสในการส่งเสริมนวัตกรรม ทำอย่างไรไม่ให้เกิดความกังวลเกี่ยวกับผลประโยชน์ทับซ้อน ทำอย่างไรให้ผู้ที่เป็นเจ้าของนวัตกรรมได้รับการดูแโดยเท่าเทียม มีธรรมาภิบาล แม้่ว่าการทบทวนบัญชีนวัตกรรม รัฐบาลได้มอบหมาย สำนักงบประมาณ แต่ NIA คงปฎิเสธความรับผิดชอบไม่ได้ ที่จะมีส่วนทำให้ บัญชีนวัตกรรม มีความโปร่งใส ไม่เกิดข้อครหาใดตามมา
