จำนวนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น เปลี่ยนโครงสร้างประชากร ส่งผลต่อเศรษฐกิจ แรงงาน และอนาคตเมือง คนเกิดน้อยลง คนวัยทำงานลดลง ผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นเมืองขนาดเล็กอาจเผชิญทั้งปัญหาประชากรหดตัว บ้านว่าง รายได้ท้องถิ่นลดลง
ไตรรัตน์ จารุทัศน์ จากศูนย์ออกแบบสภาพแวดล้อมเพื่อทุกคน คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เสนอให้มองสังคมสูงวัยเป็นทั้ง ‘วิกฤตและโอกาสของเมือง’ โดยชี้ว่าการเตรียมรับสังคมสูงวัยต้องเปลี่ยนวิธีคิดจากการดูแลผู้สูงอายุเป็นรายบุคคล ไปสู่การออกแบบเมืองและชุมชนที่ทำให้คนทุกวัยสามารถใช้ชีวิตร่วมกันได้อย่างมีคุณภาพ
ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่เพียงประเทศไทยจะมีผู้สูงอายุมากแค่ไหน แต่คือ เมืองไทยพร้อมแค่ไหนที่จะรองรับประชากรที่มีอายุยืนขึ้น ในวันที่กำลังแรงงานและทรัพยากรของเมืองลดลง

4 ประเด็นที่สะท้อนวิกฤตเมืองไทย
1. ไทยแก่เร็ว แต่เศรษฐกิจยังไม่พร้อม ไทยใช้เวลาเปลี่ยนผ่านสู่สังคมสูงวัยเร็วกว่าประเทศพัฒนาแล้วอย่างมาก โดยฝรั่งเศสใช้เวลา 115 ปีในการเพิ่มสัดส่วนประชากรสูงอายุจาก 7% เป็น 14% ขณะที่ไทยใช้เวลาเพียง 22 ปี
เอกสารระบุพัฒนาการของสังคมสูงวัยไทยไว้ว่า พ.ศ. 2546 เข้าสู่สังคมสูงวัย สัดส่วนประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป 10% พ.ศ. 2568 เข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ สัดส่วนประมาณ 20%พ.ศ. 2577 ก้าวสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอด สัดส่วนประมาณ 28%
ปัญหา ‘แก่ก่อนรวย’ เพราะประเทศไทยกำลังเผชิญสังคมสูงวัยในขณะที่รายได้และความพร้อมทางเศรษฐกิจยังไม่เทียบเท่าประเทศพัฒนาแล้ว
ศ.ไตรรัตน์ ประเมินว่า ช่วง พ.ศ. 2577-2586 จะเป็นช่วงวิกฤตของสังคมสูงวัยระดับสุดยอด ซึ่งเมืองต้องเตรียมรับมือทั้งการลดลงของประชากรและกำลังแรงงาน
2. เมืองเล็กเสี่ยงกลายเป็นเมืองร้าง คนหนุ่มสาวย้ายเข้าเมืองใหญ่ หนึ่งในผลกระทบที่น่ากังวลคือ ความเหลื่อมล้ำระหว่างเมืองใหญ่กับเมืองเล็กจะชัดเจนขึ้น คนวัยทำงานอพยพเข้าสู่เมืองใหญ่ เมืองเล็กจะเหลือประชากรสูงอายุมากขึ้น ขณะที่จำนวนเด็กและแรงงานลดลง เกิดวงจรประชากรหดตัว เศรษฐกิจท้องถิ่นอ่อนแอ บ้านเรือนว่างเปล่า และเทศบาลมีรายได้ไม่เพียงพอสำหรับดูแลบริการสาธารณะ

ข้อมูล Ageing Index ปี 2566 ในเอกสารระบุว่า ประเทศไทยมีผู้สูงอายุ 168 คนต่อเด็ก 100 คน โดยมีค่าเฉลี่ยดัชนีการสูงวัย 84.8 (ตัวเลขเฉลี่ยดังกล่าวเป็นข้อมูลคนละฐานกับอัตราส่วนผู้สูงอายุต่อเด็กที่นำเสนอในเอกสาร)
จังหวัดที่มีดัชนีสูง ได้แก่ ลำปาง 167.82 แพร่ 162.87 สิงห์บุรี 144.63 ลำพูน 143.76 สมุทรสงคราม 139.06
โจทย์สังคมสูงวัยไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกรุงเทพฯ หรือเมืองใหญ่ แต่หลายจังหวัดกำลังเผชิญโครงสร้างประชากรที่ผู้สูงอายุมีจำนวนมากกว่าประชากรวัยเด็กอย่างชัดเจน ข้อเสนอหนึ่งในเอกสารคือ ‘ภาษีรักบ้านเกิด’ ควบคู่กับการสร้างเมืองให้ดึงดูดคนหนุ่มสาวและครอบครัวกลับมาอยู่อาศัย เพื่อฟื้นเศรษฐกิจและฐานประชากรของเมืองเล็ก
3. ต้องเปลี่ยนผังเมืองจากเมืองสำหรับคนวัยทำงาน เป็นเมืองสำหรับคนทุกวัย คือการออกแบบเมืองให้ผู้สูงอายุสามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพ ไม่ใช่แค่สร้างสถานดูแลผู้สูงอายุหรือเพิ่มโรงพยาบาล

เสนอหลักคิด 3 ด้าน
สุขกาย ไม่เจ็บป่วย มีทางเดินเท้าที่ปลอดภัย ทางจักรยาน ระบบขนส่งสาธารณะที่เข้าถึงได้ และสิ่งอำนวยความสะดวกในชุมชน
สุขกระเป๋า ไม่จน เปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุทำงานและร่วมกิจกรรมทางเศรษฐกิจ มีตลาด ศูนย์ชุมชน สวนสาธารณะ และพื้นที่ประกอบกิจกรรม
สุขใจ ไม่เหงา ออกแบบพื้นที่สาธารณะให้ผู้สูงอายุออกจากบ้านมาพบปะผู้คน มีปฏิสัมพันธ์กับสังคม และมีชุมชนช่วยกันดูแล
แนวคิดนี้เชื่อมโยงกับ Age-Friendly City หรือเมืองที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุขององค์การอนามัยโลก (WHO) ซึ่งใช้หลัก Universal Design หรือการออกแบบเพื่อคนทั้งมวล
มีองค์ประกอบสำคัญ 8 ด้าน คือ พื้นที่สาธารณะและอาคารที่เข้าถึงได้ ระบบขนส่งมวลชนและการเดินทาง ที่อยู่อาศัยที่ปลอดภัยและเหมาะสม การมีส่วนร่วมทางสังคม การยอมรับและการเป็นส่วนหนึ่งของสังคม การมีส่วนร่วมในชุมชนและโอกาสการจ้างงาน การสื่อสารและข้อมูลข่าวสารที่เข้าถึงง่ายการสนับสนุนของชุมชนและบริการสุขภาพ
ประเด็นสำคัญคือ เมืองที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุไม่จำเป็นต้องเป็นเมืองที่สร้างขึ้นเพื่อคนสูงวัยโดยเฉพาะ แต่เป็นเมืองที่คนพิการ เด็ก คนทำงาน และคนทุกวัยสามารถใช้ชีวิตได้สะดวกและปลอดภัยร่วมกัน
4. จาก Ageing in Place สู่การอยู่ได้ในบ้าน ชุมชน และเมืองเดิม
อีกแนวคิดที่น่าสนใจคือ Ageing in Place หรือการส่งเสริมให้ผู้สูงอายุสามารถใช้ชีวิตในสถานที่ที่คุ้นเคยได้อย่างอิสระและปลอดภัย แบ่งเป็น 3 ระดับ
In Home อยู่ในบ้านเดิม หรือบ้านลูกหลานที่อยู่ใกล้กัน
In Community อยู่ในชุมชนเดิม มีเพื่อนบ้านและเครือข่ายช่วยเหลือ
In Town อยู่ในเมือง เขต หรือจังหวัดเดิม โดยยังเข้าถึงบริการและสิ่งอำนวยความสะดวกได้

แนวคิดนี้มีตัวอย่างในประเทศไทยแล้ว
เทศบาลเมืองบึงยี่โถ จ.ปทุมธานี กรณีศึกษาเมืองที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุ โดยพัฒนาศูนย์ส่งเสริมคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุและศูนย์การแพทย์ฟื้นฟู
ชุมชนคลองพลับพลา เขตวังทองหลาง กรุงเทพฯ ปรับปรุงบ้านและพื้นที่ส่วนกลาง เช่น ห้องน้ำ ทางลาด สนามเด็กเล่น ลานออกกำลังกาย และสวนผักชุมชน โดยอาศัยความร่วมมือของชุมชนและหน่วยงานต่างๆ
ชุมชนบางด้วน จ.ตรัง พัฒนาศูนย์กายภาพบำบัดเพื่อฟื้นฟูสมรรถนะทางกายผู้สูงอายุ โดยเชื่อมโยงเครือข่ายท้องถิ่น ภาควิชาการ และชุมชน
บทเรียนจากกรณีคลองพลับพลาที่น่าสนใจคือ การปรับปรุงเมืองไม่จำเป็นต้องใช้เทคโนโลยีราคาแพงเสมอไป แต่สามารถใช้วัสดุในท้องถิ่น พัฒนาช่างชุมชน และสร้างความร่วมมือระหว่างคนในพื้นที่ เพื่อให้เกิดนวัตกรรมที่เหมาะสมกับเศรษฐกิจและวิถีชีวิตของผู้สูงอาย
วิเคราะห์: วิกฤตสังคมสูงวัย อาจไม่ใช่แค่เรื่องสวัสดิการ แต่คือวิกฤตความสามารถในการอยู่รอดของเมือง
หากมองภาพรวมจากข้อมูลของ ศ.ไตรรัตน์ จะเห็นว่าปัญหาสังคมสูงวัยมีความสัมพันธ์กันอย่างน้อย 3 มิติ

มิติแรก วิกฤตประชากรจะกลายเป็นวิกฤตเศรษฐกิจท้องถิ่น
เมื่อคนวัยทำงานลดลง เมืองเล็กจะสูญเสียทั้งกำลังผลิต ผู้บริโภค และฐานรายได้ที่ใช้เลี้ยงระบบบริการสาธารณะ ขณะที่ความต้องการด้านสุขภาพ การดูแล และสิ่งอำนวยความสะดวกกลับเพิ่มขึ้น
หากไม่มีนโยบายดึงดูดคนรุ่นใหม่ เมืองบางแห่งอาจติดอยู่ในวงจรประชากรลด เศรษฐกิจหด และงบประมาณท้องถิ่นไม่เพียงพอ
มิติที่สอง ผู้สูงอายุไม่ควรถูกมองเป็นภาระ แต่เป็นทรัพยากรทางเศรษฐกิจ
การออกแบบเมืองที่เปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุทำงานต่อได้ มีงานพาร์ตไทม์ งานตามฤดูกาล งานอาสาสมัคร และกิจกรรมทางเศรษฐกิจ จะช่วยให้ผู้สูงอายุมีรายได้ มีบทบาททางสังคม และลดภาระการพึ่งพิง
นี่คือการเปลี่ยนมุมมองจากระบบที่มุ่งดูแลผู้สูงอายุ ไปสู่ระบบที่เปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุยังเป็นส่วนหนึ่งของเศรษฐกิจ
มิติที่สาม การลงทุนด้านผังเมืองคือการลงทุนเพื่ออนาคตของคนทุกวัย
ทางเท้าที่เดินได้จริง ระบบขนส่งที่เข้าถึงง่าย บ้านที่ปลอดภัย พื้นที่สาธารณะที่ทุกคนใช้ได้ และบริการสุขภาพใกล้ชุมชน ไม่ใช่สิ่งที่ควรทำเมื่อประเทศเข้าสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอดแล้ว แต่ต้องเริ่มตั้งแต่วันนี้
เพราะการสร้างเมืองที่ดีสำหรับผู้สูงอายุ ไม่ได้ช่วยเฉพาะคนอายุ 60 ปีขึ้นไป แต่ยังช่วยเด็ก คนพิการ ผู้ปกครองที่ใช้รถเข็นเด็ก และคนทั่วไปด้วย
โจทย์เชิงนโยบายที่ประเทศไทยต้องตอบ
ผังเมืองและแผนพัฒนาท้องถิ่นจะนำเรื่องสังคมสูงวัยเข้าไปเป็นเงื่อนไขหลักหรือไม่ จะทำอย่างไรให้เมืองเล็กมีเศรษฐกิจและงานที่ดึงดูดคนรุ่นใหม่กลับไปตั้งถิ่นฐาน จะเปิดพื้นที่ให้ผู้สูงอายุทำงานและสร้างรายได้อย่างไร จะจัดสรรงบประมาณเพื่อปรับปรุงบ้าน ทางเท้า ระบบขนส่ง และพื้นที่สาธารณะอย่างไร จะเชื่อมโยงภาครัฐ ท้องถิ่น ภาคเอกชน และชุมชนให้ร่วมกันรับมือได้อย่างไร
Super-Aged Society ไม่ใช่แค่โจทย์ของกระทรวงสาธารณสุขหรือกระทรวง พม. แต่เป็นโจทย์ของการพัฒนาเมือง เศรษฐกิจ และการจัดสรรทรัพยากรของประเทศ
ประเทศไทยอาจหลีกเลี่ยงการเข้าสู่สังคมสูงวัยไม่ได้ แต่ยังเลือกได้ว่าจะเป็นประเทศที่ปล่อยให้เมืองหดตัว คนสูงวัยโดดเดี่ยว และเศรษฐกิจอ่อนแอ หรือจะเปลี่ยนโครงสร้างเมืองให้คนทุกวัยมีโอกาสใช้ชีวิตอย่างมีคุณภาพ
ที่มา: เอกสารประกอบการบรรยาย “2576 Super-Aged Society วิกฤต หรือ โอกาส ของเมือง” ศ.ไตรรัตน์ จารุทัศน์, World Town Planning Day 2026, ศูนย์ออกแบบสภาพแวดล้อมเพื่อทุกคน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลั




