เวลาพูดถึง AI Art หลายคนอาจนึกถึงการพิมพ์ Prompt แล้วให้ระบบสร้างภาพขึ้นมาหนึ่งภาพ แต่พิพิธภัณฑ์แห่งใหม่ในลอสแอนเจลิสกำลังพยายามขยายความหมายของคำนี้ออกไปอีกขั้น เพราะที่ DATALAND ผลงานไม่ได้จบลงทันทีที่ศิลปินกดสร้างภาพ และคนดูก็ไม่ได้มีหน้าที่เพียงยืนมองอยู่ด้านหน้าอีกต่อไป
DATALAND ตั้งอยู่ภายใน The Grand LA อาคารในย่าน Downtown Los Angeles โดยก่อตั้งร่วมกันโดยศิลปินด้านสื่อดิจิทัล Refik Anadol และ Efsun Erkılıç โดยประกาศตัวว่าเป็นพิพิธภัณฑ์แห่งแรกของโลกที่สร้างขึ้นเพื่อ AI Arts โดยเฉพาะ แนวคิดสำคัญของที่นี่คือการนำศิลปะ วิทยาศาสตร์ ข้อมูล และเทคโนโลยี AI มารวมอยู่ในพื้นที่เดียวกัน แทนที่จะมอง AI เป็นเพียงโปรแกรมเบื้องหลังการผลิตงาน
นิทรรศการแรกของพิพิธภัณฑ์มีชื่อว่า Machine Dreams: Rainforest ซึ่งเปิดแสดงถึงวันที่ 31 มกราคม 2027 โดยนำข้อมูลจากธรรมชาติและระบบนิเวศป่าฝนมาผ่าน Large Nature Model หรือ LNM โมเดล AI ที่ Refik Anadol Studio พัฒนาขึ้นจากคลังข้อมูลเชิงนิเวศซึ่งรวบรวมโดยได้รับอนุญาตจากสถาบันวิจัยและองค์กรด้านสิ่งแวดล้อม รวมถึงข้อมูลที่ทีมงานเก็บจากการสำรวจธรรมชาติด้วยตัวเอง
ผลลัพธ์จึงไม่ใช่การสร้าง ‘ภาพป่าฝน’ ขึ้นมาหนึ่งภาพแล้วนำไปแขวนบนผนัง แต่เป็นการเปลี่ยนข้อมูลเหล่านั้นให้กลายเป็น สภาพแวดล้อมที่มีทั้งภาพ เสียง กลิ่น และการเคลื่อนไหว ซึ่งเกิดขึ้นและเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา DATALAND เรียกสิ่งเหล่านี้ว่า Living Artworks หรือผลงานที่มีชีวิต เพราะสิ่งที่ปรากฏต่อหน้าผู้ชมไม่ได้ถูกกำหนดไว้ตายตัวตั้งแต่ต้นหากแต่สามารถเปลี่ยนไปตามข้อมูลและการมีอยู่ของคนในห้อง
หนึ่งในพื้นที่สำคัญคือ Data Pavilion ซึ่งใช้โปรเจ็กเตอร์ความละเอียดสูง 84 เครื่อง ทำงานพร้อมกันจนเกิดภาพรวมมากกว่า 700 ล้านพิกเซล พร้อมระบบเสียงแบบ Spatial Sound จำนวน 200 ช่อง รอบพื้นที่ ขณะเดียวกันระบบยังรับข้อมูลการเคลื่อนไหวและสัญญาณชีวภาพจากผู้เข้าชม เช่น จังหวะหัวใจ แล้วนำข้อมูลเหล่านั้นไปเปลี่ยนเป็นเสียงหรือส่วนหนึ่งของภาพที่เกิดขึ้นตรงหน้าแบบทันที
ประสบการณ์ยังไม่ได้หยุดอยู่แค่ตาและหู ผู้เข้าชมสามารถสวมอุปกรณ์ที่ปล่อย กลิ่น แตกต่างกันตามช่วงของงาน ตั้งแต่กลิ่นที่เลียนแบบฝนแรกกระทบพื้นดินแห้ง กลิ่นความเขียวของพืชที่กำลังเติบโต ไปจนถึงกลิ่นที่ตีความบรรยากาศของพื้นป่า ทำให้การรับชมงานไม่ได้เกิดจากการ ‘มองภาพ AI’ เท่านั้น แต่เป็นการใช้หลายประสาทสัมผัสพร้อมกัน
จุดที่ทำให้แนวคิด Living AI Art แตกต่างออกไปอีก คือผู้ชมสามารถใช้ wearable biosensor ให้ระบบรับรู้การตอบสนองของร่างกายได้ เมื่อเดินไปถึงพื้นที่อย่าง The Sanctuary ข้อมูลตั้งแต่ชีพจร อุณหภูมิผิว การเคลื่อนไหว ไปจนถึงจังหวะการเดินชม จะถูกนำมารวมกันเพื่อสร้างภาพนามธรรมที่สะท้อน ‘พลังร่วม’ ของผู้ชมกลุ่มนั้นขึ้นมา และภาพดังกล่าวเกิดขึ้นเฉพาะช่วงเวลานั้น ไม่ใช่ผลงานที่เปิดซ้ำเหมือนเดิมทุกครั้ง
แนวคิดนี้มาจากคำถามที่ Refik Anadol และทีมงานตั้งขึ้นระหว่างพัฒนา DATALAND ว่า ที่ผ่านมา มนุษย์รู้สึกบางอย่างเมื่อมองงานศิลปะมาเป็นเวลาหลายพันปี แต่จะเกิดอะไรขึ้นหากวันหนึ่งงานศิลปะสามารถ ‘รับรู้’ คนดูตอบกลับได้บ้าง จึงเกิดระบบที่ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ชมกับงานไม่ได้เดินไปในทิศทางเดียวอีกต่อไป
แน่นอนว่าการให้งานศิลปะอ่านข้อมูลจากร่างกายย่อมตามมาด้วยคำถามเรื่อง ความเป็นส่วนตัว เช่นกัน ระบบ biosensing ของ DATALAND สามารถเลือกไม่ใช้ได้ และผู้ชมยังสามารถเดินชมโดยไม่ส่งข้อมูลจากอุปกรณ์ให้ระบบ ขณะที่ Anadol ระบุว่าข้อมูลที่ใช้ระหว่างการเข้าชมจะไม่ถูกเก็บไว้ในระบบหลังผู้ชมออกจากพื้นที่ โดยแนวคิดเรื่องการใช้ข้อมูลอย่างมีจริยธรรมถูกวางเป็นหนึ่งในหลักสำคัญของพิพิธภัณฑ์ตั้งแต่ต้น
สิ่งที่ DATALAND กำลังทดลองจึงอาจไม่ใช่เพียงคำถามว่า ‘AI สร้างงานศิลปะได้หรือไม่’ แต่กำลังเปลี่ยนไปสู่คำถามใหม่ว่า ในอนาคตเราจะเรียกอะไรว่าเป็นผลงานศิลปะ เพราะเมื่อภาพไม่ได้ถูกสร้างเสร็จเพียงครั้งเดียว แต่เกิดใหม่จาก AI ข้อมูล สภาพแวดล้อม และผู้ชมทุกครั้งที่มีคนเดินเข้าไป เส้นแบ่งระหว่าง ศิลปิน เครื่องจักร ผลงาน และผู้ชม ก็เริ่มไม่ชัดเจนเหมือนเดิม
และนี่อาจเป็นความหมายที่น่าสนใจที่สุดของคำว่า ‘Living AI Art’ เพราะสิ่งที่มีชีวิตอาจไม่ใช่ AI ในความหมายว่ามันมีจิตสำนึก หากแต่เป็น งานศิลปะที่ไม่มีรูปแบบสุดท้าย มันเปลี่ยนแปลง เรียนรู้จากข้อมูล ตอบสนองต่อสิ่งที่เกิดขึ้นตรงหน้า และเกิดเป็นประสบการณ์ใหม่ทุกครั้งที่มีใครก้าวเข้าไปอยู่ในพื้นที่นั้น
ในวันที่ AI กำลังเข้าไปอยู่แทบทุกอุตสาหกรรม DATALAND จึงทำให้เราเห็นอีกความเป็นไปได้หนึ่งว่า เทคโนโลยีนี้อาจไม่ได้มีบทบาทเพียง ‘สร้างงานแทนมนุษย์’ แต่สามารถถูกออกแบบให้กลายเป็นพื้นที่ที่มนุษย์ ข้อมูล ธรรมชาติ และเครื่องจักรสร้างบางสิ่งร่วมกันได้ และบางทีพิพิธภัณฑ์ในอนาคตอาจไม่ได้มีหน้าที่เพียงเก็บรักษาผลงานจากอดีต แต่เป็นสถานที่ที่ ผลงานกำลังเกิดขึ้นตรงหน้าเราในทุกวินาที
