วันไหว้พระจันทร์ ปีนี้ตรงกับ วันศุกร์ที่ 29 กันยายน 2566 เพราะเป็น วันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 ตามปฏิทินจีน เทศกาลไหว้พระจันทร์ เป็นงานทางวัฒนธรรมของจีนที่สำคัญระดับต้นๆ รองมาจาก ตรุษจีน
เราอาจเรียกเทศกาลนี้ว่าเป็น เทศกาลสารพัดประโยชน์ เพราะการไหว้พระจันทร์ถูกเอาไปใช้ประโยชน์หลายอย่าง เริ่มจากรากของไหว้พระจันทร์คือการบูชาธรรมชาติ คนจีน จะบูชา แสงทั้งสามคือ พระอาทิตย์ พระจันทร์ และดวงดาว ไหว้พระจันทร์ ยังเป็นการฉลองการเข้าสู่ฤดูเก็บเกี่ยว การลลเก็บเกี่ยวต้องใช้แรงงานมาก การไหว้พระจันทร์ คือการทำให้คนมารวมกัน มาเจอกัน เป็นสัญญาณว่าถึงเวลาของการร่วมแรงร่วมใจ สามัคคีกันเพื่อทำขั้นตอนสุดท้ายของการเกษตร
วันไหว้พระจันทร์ จึงยึดโยงคน กับธรรมชาติ เป็นเครื่องมือสะท้อนวิถีชีวิตการเกษตรของคนจีนเวลาผ่านมา ไหว้พระจันทร์ถูกเอาไปใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง สมัยราชวงศ์หยวนมองโกลยึดครองจีน ชาวฮั่นกลุ่มต่อต้านมองโกลทำขนมไหว้พระจันทร์ ในขนมใส่กระดาษเขียนข้อความนัดหมายจะลุกฮือสู้กับมองโกล
สถานะของวันไหว้พระจันทร์ในยุคปัจจุบัน เป็นประเพณีที่ซบเซามานาน และกำลังจะหายไป เราอาจเห็นโฆษณา ขนมไหว้พระจันทร์กันคึกคัก ก็คือการขายขนม ซื้อส่งให้กัน แต่ไม่ได้จัดไหว้พระจันทร์เหมือนที่เคยมี กลายเป็น เทศกาล ขนมไหว้พระจันทร์ การเลิกไหว้เริ่มมีมาตั้งแต่มนุษย์ไปดวงจันทร์ พอนีลอาร์มสตรองเหยียบดวงจันทร์ปุ๊บแล้วไม่เห็นเทพธิดาฉางเอ๋ย คนก็เริ่มรู้สึก ไม่ได้กลัวธรรมชาติอีกต่อไป เวลาผ่านไป บริบทของสังคมเปลี่ยน ความวุ่นวายวายรีบเร่งทำให้คนรู้จักไหว้พระจันทร์แต่ขนม
การตั้งโต๊ะไหว้พระจันทร์ทำกันน้อยลง สมัยก่อนถึงวันไหว้พระจันทร์ เดินเข้าไปในชุมชนคนไทยเชื้อสายจีน เยาวราช เจริญกรุง เวิ้งนครขเษม ตลาดน้อย จะตั้งโต๊ะไหว้กันคึกคัก ถึงขั้นแข่งกันว่าของไหว้ใครใหญ่กว่ากัน การไหว้เป็นการแสดงฐานะ ตอนกลางคืน เด็กๆ จะตีวงล้อมมาฟังนิทาน สนุกสนาน เด็กๆจะถือโคมสีแดงทำจากกระดาษแก้วสีแดงทำเป็นรูป รถถัง เครื่องบิน ปลาทอง กระต่าย วิ่งเล่นสนุกสนานตอนกลางคืน ตอนนี้ไปถามคนไทยเชื้อสายจีนรุ่นใหม่ว่าไหว้พระจันทร์ไหม หรือบนโต๊ะไหว้ต้องมีอะไรบ้าง รับรอง 8 ในสิบคน หรือเผลอๆ ทั้งสิบคนไม่ทราบ คงจะบอกว่า ต้องมีขนมไหว้พระจันทร์ไง ความจริงแล้วไหว้พระจันทร์แบบเดิมเลย มีแค่ ผลไม้ ไหว้แบบมีขนมมีมาทีหลัง
สังคมปัจจุบัน ไม่ใช่สังคมเกษตร การจะเข้าสู่เทศกาลเก็บเกี่ยวเมื่อไหร่เป็นเรื่องไกลตัว สังคมคนไทยเชื้อสายจีนในบ้านเราเป็นสังคมพ่อค้า ไม่ได้รู้สึกอะไรกับการเก็บเกี่ยว อีกเหตุผลคือสภาพเศรษฐกิจ การไหว้ต้องใช้เวลาและงบประมาณ คนรุ่นใหม่เห็นว่าเทศกาลอะไรที่ไม่สำคัญที่สุด ไม่ต้องไหว้ ก็ไม่เป็นไร ก็จะข้ามเทศกาลนั้นไป ใครอยากจะไหว้ก็ไหว้ ใครอยากทานขนมก็ซื้อทานเอง อย่างขนม สมัยก่อน เด็กๆจะเฝ้ารอทานขนมตามเทศกาล ขนมไหว้พระจันทร์ก็เดือนกันยายน ก่อนเทศกาลเขาไม่ทำขนม เดี๋ยวนี้ขนมทำกันทั้งปีสั่งได้ สั่งแม้แต่ส่วนผสมเลือกได้ ดังนั้นเทศกาลไม่เห็นต้องรอก็มีขนมกิน
น่าเสียดายถ้าเทศกาลสารพัดประโยชน์ ที่มีมนต์ขลัง สนุกสนาน และอิ่มเอม จะต้องหายไป เหลือแต่ขนมไหว้พระจันทร์ กลายเป็นเทศกาลขนมไหว้พระจันทร์ ที่คนไม่รู้จักความหมายของวันนี้อีกแล้ว
