รู้จักกับความรู้สึก ‘ตื่นตาตื่นใจ’ ที่สามารถมอบพลังบวกในการใช้ชีวิต

งานศิลปะแบบดลใจ (awe-inspiring) คืออะไร? หลายคนอาจนึกภาพไม่ออก ลองจินตนาการว่าเป็นภาพทิวทัศน์ หรืองานแนวนามธรรม หรือแอปสแทร็ค (abstract art) ที่ถ่ายทอดความยิ่งใหญ่ของอะไรบางอย่าง อาจเป็นสรวงสวรรค์, นรก, มิติใหม่ๆ หรือภาพเหตุการณ์ภูเขาไฟกำลังปะทุที่แสดงถึงความน่ากลัวและความตื่นตาอย่างน่าประหลาด  

นักจิตวิทยาเชื่อว่าการที่เราชมภาพศิลปะเหล่านี้จะช่วยให้สุขภาพจิตเปลี่ยนไปในทางที่ดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด บางทีอาจไม่จำเป็นต้องเป็นงานศิลปะแบบดลใจอย่างที่กล่าวไป มันอาจเป็นภาพทิวทัศน์ที่เราเห็นได้ด้วยตาเปล่าเวลาขึ้นยอดเขาสูงๆ หรือพบเจอกับตึกอาคารสถาปัตยกรรม จนเกิดความรู้สึก ‘ตื่นตาตื่นใจ’ และหัวใจพองโต ทั้งหมดล้วนเป็นปัจจัยที่สามารถทำให้เรารู้สึกดีขึ้นได้เช่นเดียวกัน

“การที่เราพบเจออะไรที่ยิ่งใหญ่เหนือขอบเขตการคาดการณ์ของเรามักจะมอบความรู้สึกคิดว่ามันน่าลึกลับและน่าค้นหา และประสบการณ์อะไรเหล่านั้นทำให้เราเกิดการขบคิดและจินตนาการ” ด็อกเตอร์เดเชอร์ เคลต์เนอร์ (Dr. Dacher Keltner) กล่าวกับสื่อ CNN เกี่ยวกับเรื่องนี้ 

ด็อกเตอร์เคลต์เนอร์เป็นผู้ร่วมก่อตั้งและประธานของศูนย์ UC Berkeley’s Greater Good Science Center ที่กำลังศึกษาเรื่องเกี่ยวกับภาวะอารมณ์ของมนุษย์มาหลายสิบปี ผลงานหนังสือล่าสุดของเขาคือ “Awe: The New Science of Everyday Wonder and How It Can Transform Your Life” ซึ่งเป็นหนังสือพาสำรวจสุขภาพทั้งกายและจิตที่ได้รับจากภาวะอารมณ์ที่ยิ่งใหญ่ 

เขากล่าวว่าพลังแห่งความตื่นตาตื่นใจสามารถปลุกเร้าให้เราเห็นสิ่งที่อยู่นอกเหนือจากสิ่งที่เราปรารถนา มันช่วยสงบเสียงที่อยู่ในตัวเรา อีกทั้งสามารถแบ่งปันอะไรบางอย่างร่วมกับคนอื่นๆ ได้ ในปี 2017 เขาทำงานร่วมกันกับคนอื่นๆ ในโปรเจกต์เกี่ยวกับภาวะอารมณ์ที่มีผู้เข้าร่วม 850 คน ผ่านการชมวิดีโอขนาดสั้นจำนวน 2,000 วิดีโอ นักวิจัยทำการจัดประเภทอารมณ์ไว้ 27 แบบ การศึกษาพบว่าความรู้สึกตื่นตาตื่นใจถือเป็นอารมณ์พิเศษที่ต่างจากความงดงาม แม้ว่าจะถูกจัดไว้ในหมวดหมู่เดียวกับ ‘การชื่นชม’ (admiration) และ ‘การซาบซึ้งในสุนทรียภาพ’ (aesthetic appreciation) ก็ตาม เคลต์เนอร์สรุปว่ามันเป็นเรื่องยากอยู่เหมือนกันในการแยกอารมณ์ที่ถูกกระตุ้นจากความสวยงาม (beauty) กับอารมณ์ที่ถูกกระตุ้นจากความตื่นตาตื่นใจ (awe)

ความแตกต่างระหว่างสองอารมณ์นี้ (ความสวยกับความตื่นตา) คือความสวยงามมันมักเป็นความรู้สึกชื่นชมความสวยงามแบบปกติ เราเห็นภาพวาดสวย หรือดอกไม้สวยเป็นธรรมดา และชื่นชมมันด้วยความรู้สึกที่ซาบซึ้งแบบระนาบ ขณะเดียวกันความรู้สึกตื่นตามันคือความงามที่เกิดขอบเขตการคาดหวังของเรา เช่น เราอาจนึกภาพว่าเมื่อเราขึ้นไปยอดเขาเราจะพบทิวทัศน์ภูเขาลูกอื่นเหมือนที่เคยเห็นจากรูปถ่ายในนิตยาสาร แต่เมื่อเราขึ้นไปบนยอดเขาจริงๆ เรากลับเจอวิวภูเขาหลายลูกสลับกัน ก้อนเมฆก้อนหนากับแสงพระอาทิตย์ที่แหวกออกมาราวกับสวรรค์ส่อง ทุกอย่างสวยงามเกินจากที่เรามุ่งหมายไว้จนไม่สามารถหุบปากที่เกิดจากความตะลึงงันได้ สิ่งนี้แหละความรู้สึกของความ ‘ตื่นตาตื่นใจ’

เคลต์เนอร์ยังอธิบายว่าความรู้สึกตื่นตาตื่นใจยังรวมกลายๆ กับหมวดหมู่ความรู้สึกรังเกียจ เกรงกลัว และกังวล คล้ายๆ กับความรู้สึกช็อก อันที่จริงมันคือความรู้สึกที่อยู่ระหว่างความประหลาดใจ (wonder) กับความตกใจ (shock) ซึ่งสิ่งที่แตกต่างอย่างใหญ่หลวงคือความประหลาดใจจะนำพาให้เราเรียนรู้และเติบโต 

งานวิจัยแสดงให้เห็นว่าความรู้สึกตื่นตาหรือประหลาดใจสามารถช่วยให้มนุษย์รู้สึกดีขึ้นได้ราวกับว่าพวกเขาได้เป็นส่วนหนึ่งสิ่งที่ยิ่งใหญ่กว่าตัวเอง มีการศึกษาหนึ่งทดสอบด้วยการสังเกตพฤติกรรมของคนที่ใช้เวลาอยู่ในพื้นที่ป่าเขียวขจี พบว่าผู้ร่วมทดสอบมีแนวโน้มรู้สึกอยากช่วยเหลือคนอื่นมากขึ้น เช่นเดียวกับกลุ่มคนที่สร้างสรรค์ผลงานศิลปะ ดนตรี และงานวรรณกรรม มีความเกี่ยวโยงกับความเห็นอกเห็นใจที่เพิ่มมากขึ้นจากสิ่งที่พวกเขาทำ 

ด็อกเตอร์เคลต์เนอร์แนะนำว่ามนุษย์เราอย่างน้อยควรออกไปดูโลกกว้าง หรือพยายามหาสิ่งที่ทำให้เกิดความรู้สึกตื่นตาตื่นใจให้กับตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นการท่องเที่ยว การเสพงานศิลปะ ดนตรี หรือทำกิจกรรมต่างๆ ที่ทำให้เราเกิดความคิดว่าโลกนี้ช่างงดงาม และยิ่งใหญ่กว่าที่เราคิดไว้ เกิดเป็นกำลังใจในการใช้ชีวิตมากขึ้น ไปจนถึงสร้างพลังบวกให้กับตัวเองและคนรอบข้าง