เคยสังเกตกันไหมว่าต้มยำกุ้งที่เราเคยกินกับเห็ดฟางวันนี้บางร้านกลับเปลี่ยนมาใช้เห็ดเข็มทองหรือเห็ดออรินจิแทน แม้แต่เวลาเดินตลาดก็อาจรู้สึกว่าเห็ดฟางหาซื้อยากกว่าเมื่อก่อนทั้งที่เป็นวัตถุดิบที่คนไทยคุ้นเคยกันมานาน
เรื่องนี้กลายเป็นประเด็นน่าสนใจหลัง สัมพันธ์ พิพัฒน์วรการ ผู้มีประสบการณ์สอนเพาะเห็ดมากกว่าสิบปีได้ออกมาเล่าถึงความกังวลว่า เห็ดฟางอาจค่อยๆ หายไปจากตลาดอาหารไทย โดยเขาเล่าว่าแม่ค้าบางรายไม่ค่อยนำเห็ดฟางมาขายเพราะเก็บได้ไม่นาน เน่าเสียง่าย และมีคนเพาะมาส่งน้อยลงแม้ลูกค้าจะยังต้องการซื้อก็ตาม
แต่คำถามคือ เห็ดฟางกำลังจะสูญพันธุ์จริงหรือ?
คำตอบคือยังไม่ถึงขั้นนั้น เพราะประเทศไทยยังมีการเพาะเห็ดฟางอยู่เป็นจำนวนมาก โดยข้อมูลจากกรมวิชาการเกษตรเมื่อปี 2567 ระบุว่า เห็ดฟางมีสัดส่วนสูงถึง 55% ของผลผลิตเห็ดทั้งหมดในประเทศและยังมีแหล่งผลิตสำคัญอยู่ในภาคกลาง
อย่างไรก็ตาม แม้เห็ดฟางจะยังมีผลผลิตอยู่มากแต่ก็ไม่ได้หมายความว่าเกษตรกรจะไม่มีปัญหา เพราะจุดอ่อนสำคัญของเห็ดชนิดนี้คือ เก็บรักษาได้ไม่นาน
งานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรพบว่า หากเก็บเห็ดฟางไว้ในอุณหภูมิปกติโดยไม่มีการจัดการที่เหมาะสมเห็ดอาจเน่าเสียได้ภายใน 24 ชั่วโมง ทำให้เกษตรกรต้องเร่งนำผลผลิตออกขายหลังเก็บเกี่ยว หากขายไม่ทันก็เสี่ยงขาดทุน
ยิ่งต้องขนส่งไปขายในพื้นที่ไกลๆ ก็ยิ่งเพิ่มต้นทุนและโอกาสที่เห็ดจะเสียหาย ต่างจากเห็ดบางชนิดที่สามารถเก็บรักษาและกระจายสินค้าได้สะดวกกว่าจึงอาจเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ร้านอาหารเลือกใช้เห็ดชนิดอื่นแทน
นอกจากปัญหาการเก็บรักษาแล้วเกษตรกรยังต้องเผชิญกับเรื่องคุณภาพเชื้อพันธุ์เห็ดและสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไป เหล่านี้ส่งผลต่อปริมาณผลผลิต ขณะที่ตลาดในประเทศไทยก็มีเห็ดนำเข้าจากต่างประเทศเข้ามาเป็นอีกทางเลือกให้ผู้บริโภค
ข้อมูลการค้าระหว่างประเทศของธนาคารโลกในปี 2568 ระบุว่า ไทยนำเข้าเห็ดสดหรือแช่เย็นจากจีนประมาณ 58,500 ตัน แม้ตัวเลขนี้จะรวมเห็ดหลายชนิด ไม่ได้หมายความว่าเห็ดทั้งหมดเข้ามาแทนเห็ดฟางโดยตรง แต่ก็สะท้อนให้เห็นว่าตลาดเห็ดไทยมีสินค้าจากต่างประเทศเข้ามาจำหน่ายเป็นจำนวนมาก
สถานการณ์นี้ทำให้เกิดคำถามว่า หากเห็ดนำเข้ามีวางขายอย่างสม่ำเสมอ ขณะที่เห็ดฟางไทยต้องเผชิญทั้งปัญหาผลผลิต การขนส่ง และอายุการเก็บรักษาที่สั้นเกษตรกรจะสามารถแข่งขันในตลาดต่อไปได้อย่างไร
อย่างไรก็ตามยังมีความพยายามพัฒนาเห็ดฟางไทยอย่างต่อเนื่อง โดยกรมวิชาการเกษตรได้พัฒนาเห็ดฟางพันธุ์ใหม่ที่ให้ผลผลิตสูงขึ้น ส่วนสัมพันธ์เองก็เสนอแนวทางใช้วัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตรมาช่วยลดต้นทุนการเพาะ รวมถึงการใช้เทคโนโลยีควบคุมสภาพแวดล้อมและการแปรรูปเห็ดฟางเพื่อช่วยให้เกษตรกรมีทางเลือกในการสร้างรายได้มากขึ้น
แม้แนวทางเหล่านี้ยังต้องพิจารณาเรื่องต้นทุนและผลลัพธ์ในการผลิตจริง แต่ก็แสดงให้เห็นว่าเห็ดฟางยังมีโอกาสพัฒนาต่อไปได้หากมีการสนับสนุนที่เหมาะสม
ท้ายที่สุดเรื่องนี้อาจไม่ได้หมายความว่าเห็ดฟางกำลังจะสูญพันธุ์ แต่เป็นสัญญาณให้เราหันกลับมามองวัตถุดิบที่คุ้นเคยในอาหารไทยว่า กว่าจะเดินทางจากฟาร์มมาถึงจานอาหารต้องผ่านอุปสรรคมากเพียงใด
เพราะหากวันหนึ่งเห็ดฟางกลายเป็นวัตถุดิบที่หาซื้อยากและมีราคาสูงขึ้นเรื่อยๆ สิ่งที่อาจค่อยๆ หายไปไม่ใช่แค่เห็ดชนิดหนึ่ง แต่ยังรวมถึงโอกาสของเกษตรกรและรสชาติอาหารที่คนไทยคุ้นเคยกันมาช้านาน
