ปัญหาสารหนูและสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ไม่ได้มีเพียงเรื่องสิ่งแวดล้อม แต่ยังเชื่อมโยงกับโครงสร้างอำนาจในเมียนมา ทั้งกลุ่มทุนเหมืองแร่จากจีน กองทัพสหรัฐว้า (UWSA) และรัฐบาลเมียนมา ซึ่งมีบทบาทและข้อจำกัดแตกต่างกัน 'ผศ.ดร.ลลิตา หาญวงษ์' ผู้เชี่ยวชาญด้านเมียนมา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ชวนทำความเข้าใจ 3 ตัวละครสำคัญที่ไทยต้องเจรจา หากต้องการแก้ปัญหาที่ต้นตอ
จีน : ทุนเหมืองกับอำนาจต่อรอง
'กลุ่มทุนจีน' มีบทบาทสำคัญในการลงทุนเหมืองแร่ตามแนวชายแดนเมียนมา แม้รัฐบาลปักกิ่งจะอ้างว่าไม่สามารถควบคุมบริษัทเอกชนได้ทั้งหมด แต่ลลิตามองว่าบริษัทที่มีเงินทุนมหาศาลย่อมไม่อาจแยกขาดจากการอนุมัติของรัฐบาลจีนได้ โจทย์ของไทยจึงอยู่ที่การสร้างอำนาจต่อรอง เพื่อให้จีนเข้ามามีส่วนร่วมแก้ปัญหาอย่างจริงจัง
“จีนจะปฏิเสธความรับผิดชอบไม่ได้...ถ้าไม่ได้รับการอนุมัติจากรัฐบาลปักกิ่ง มันเป็นไปไม่ได้เลยที่จะมีทุนมหาศาลมาลงทุนทำเหมืองแร่”
ว้า : อำนาจที่แท้จริงอยู่ที่ปางซาง
'กองทัพสหรัฐว้า' (UWSA) มีอิทธิพลในพื้นที่เหมือง โดยเฉพาะ 'เขตว้าใต้' ที่ติดชายแดนไทย แต่ศูนย์กลางอำนาจอยู่ที่เมืองปางซางในเขตว้าเหนือ ซึ่งมีโครงสร้างการปกครองแบบรวมศูนย์และมีอำนาจเหนือฝ่ายใต้ ที่ผ่านมาไทยติดต่อได้เพียงว้าใต้เป็นหลัก ไม่ใช่ผู้นำระดับสูง อีกทั้งยังไม่มีอาณัติจากรัฐบาลที่ชัดเจนว่าจะเจรจากับว้าเพื่ออะไร และต้องการผลลัพธ์แบบใด
“เรายังไม่สามารถหาช่องทางที่จะพูดคุยกับผู้นำระดับสูงจริงๆ ของว้าแดงได้เลย”
เมียนมา : รัฐบาลกลางที่เข้าไม่ถึงเขตว้า
'รัฐบาลเมียนมา' ไม่มีอำนาจควบคุมพื้นที่ว้าได้โดยตรง โดยเนปิดอว์กับ UWSA มีข้อตกลงต่างฝ่ายต่างอยู่และต่างตอบแทนผลประโยชน์ซึ่งกันและกัน
การเจรจากับรัฐบาลเมียนมาเพียงฝ่ายเดียวจึงไม่เพียงพอ แม้ไทยยังจำเป็นต้องประสานกับรัฐบาลกลางเพื่อขอความเห็นชอบในการดำเนินการภายในดินแดนเมียนมา แต่ก็ต้องเปิดช่องทางเจรจากับว้าโดยตรงควบคู่กันไป
'ลลิตา' เสนอว่า ไทยควรบูรณาการการเจรจากับทั้ง 'สามฝ่าย' โดยให้สภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) เป็นหน่วยงานหลักที่ได้รับอาณัติจากนายกรัฐมนตรี พร้อมกำหนดเป้าหมายที่ชัดเจนและวัดผลได้ เช่น การลดสารพิษในแม่น้ำกกให้ได้กี่เปอร์เซ็นต์ภายในระยะเวลาเท่าใด
เพราะการแก้ปัญหาที่ปลายทางด้วยการจัดหาเครื่องกรองน้ำหรือระบบน้ำประปา อาจช่วยบรรเทาผลกระทบเฉพาะหน้า แต่ไม่ได้จัดการกับต้นตอของปัญหาที่เกิดขึ้นจากต้นน้ำ
“มันต้องบูรณาการ เราก็คุยจีน คุยพม่า คุยว้าไปพร้อม ๆ กัน ที่สำคัญควรมีแมนเดตจากนายกรัฐมนตรี และต้องนำไปสู่เป้าหมายที่วัดผลได้ เพราะตอนนี้มันรอไม่ได้แล้ว”
ท้ายที่สุด วิกฤตสารพิษข้ามพรมแดนจึงไม่ใช่เพียงโจทย์ด้านสิ่งแวดล้อมที่รอการแก้ไข แต่เป็นบททดสอบยุทธศาสตร์ต่างประเทศของไทยว่าจะสามารถอ่านโครงสร้างอำนาจในเมียนมาได้ลึกเพียงใด และจะสร้างอำนาจต่อรองกับจีน พร้อมเปิดช่องทางสื่อสารไปถึงศูนย์กลางอำนาจที่ปางซางได้หรือไม่ เพราะหากยังพูดคุยไม่ถึงผู้มีอำนาจตัวจริง การแก้ปัญหาก็อาจยังวนเวียนอยู่ที่ปลายทาง ขณะที่ต้นตอของมลพิษยังคงอยู่





