มรดก 'คณะราษฎร' มิติ 'ความทรงจำ' เช็คพิกัด 'อนุสาวรีย์ ปชต.' ทั่วไทย ภายใต้ 'การเมืองเรื่องพื้นที่'

16 พ.ย. 2569 - 18:00

  • มรดก 'คณะราษฎร' มิติ 'ความทรงจำ' เช็คพิกัด 'อนุสาวรีย์ ปชต.' ทั่วไทย ซึ่งพบว่า 'ต่างจังหวัด' ยังมีอนุสาวรีย์ 'พานรัฐธรรมนูญ' อีกหลายแห่ง ที่สร้างขึ้นก่อน 'อนุสาวรีย์ ปชต.' ที่ กทม. ความน่าสนใจ คือ ส่วนใหญ่พบว่า ไม่ได้ถูกทุบทิ้งฉับพลัน แต่ถูกลดทอนผ่านนิยาม "การเมืองเรื่องพื้นที่-ความทรงจำ"

khanaratsadon-16nov26-SPACEBAR-Hero.jpg

การกั้นรั้วรอบ อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย กลางถนนราชดำเนิน ทำเอาประชาชนใจหาย หวั่นว่าจะซ้ำรอยการรื้อถอน มรดกคณะราษฎร อื่นๆในอดีต 

จนวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 ทางกรุงเทพมหานคร ต้องรีบออกโรงสยบข่าวลือ ยืนยันว่า กทม. ไม่มีแผนรื้อถอน เพียงกั้นพื้นที่เพื่อความปลอดภัยระหว่างซ่อมแซมบำรุงรักษา และเปิดทางให้การรถไฟฟ้าขนส่งมวลชนแห่งประเทศไทย (รฟม.) เข้าสำรวจความมั่นคงของโครงสร้างเท่านั้น

แต่ประเด็นที่น่าคิดไม่แพ้กันคือ นอกพื้นที่ กรุงเทพมหานคร ยังมี สถาปัตยกรรมคณะราษฎร โดยเฉพาะ อนุสาวรีย์รูป"พานรัฐธรรมนูญ" หลงเหลืออยู่ตั้งแต่ภาคอีสาน ภาคกลาง และ ปักษ์ใต้ หลายแห่งสร้างเสร็จก่อน อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ที่กรุงเทพฯ

มรดก 'คณะราษฎร' สูญหาย

นับตั้งแต่ เมษายน 2560 เมื่อ "หมุดคณะราษฎร" บริเวณลานพระบรมรูปทรงม้า หายไป และถูกแทนด้วยหมุด "ประชาชนสุขสันต์หน้าใส" ก่อนที่หมุดใหม่ จะไม่ปรากฏพบเช่นกัน

ต่อมาช่วง 27–28 ธันวาคม 2561 "อนุสาวรีย์พิทักษ์รัฐธรรมนูญ" บริเวณวงเวียนหลักสี่ กทม. ซึ่งบรรจุอัฐิทหาร-ตำรวจผู้ปราบ "กบฏบวรเดช" ก็ถูกรื้อย้ายสูญหาย ทั้งที่ "กรมศิลปากร" เพิ่งประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถาน เมื่อ 12 กรกฎาคม 2561 ซึ่งถูกแทนด้วยโครงการอุโมงค์รถยนต์และรถไฟฟ้า

ที่สำคัญ คือ ข้อวิจารณ์ของ ศ.ดร.ชาตรี ประกิตนนทการ ประจำภาควิชาศิลปสถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร  เมื่อกรกฎาคม 2569 ต่อการปรับหน้าตาอาคารบนถนนราชดำเนิน จากสถาปัตยกรรมแบบ Art Deco สู่แบบ Neo-classical Revival ว่า เป็นการลบความทรงจำ ยุคคณะราษฎร

จึงทำให้เกิดความระแวงเรื่องการ รื้ออนุสาวรีย์ประชาธิปไตย

พานรัฐธรรมนูญ จาก 'อีสาน' ถึง 'ปักษ์ใต้'

ถึงแม้สถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์มรดกคณะราษฎร หลายแห่งจะค่อยๆ ถูกทำให้หายไป แต่ยังพอมีหลงเหลือให้เห็นอยู่บ้านในต่างจังหวัด

ที่น่าสนใจคือ ความเข้าใจผิดอย่างหนึ่ง คือ การคิดว่าอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยที่ถนนราชดำเนิน (วางศิลาฤกษ์ 24 มิถุนายน 2482 เปิดพิธี 24 มิถุนายน 2483) เป็นต้นแบบแรกของประเทศ หลักฐานหอจดหมายเหตุแห่งชาติที่ ผศ.ดร.ศรัญญู เทพสงเคราะห์ อาจารย์ประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ค้นคว้าไว้ชี้ว่า ต่างจังหวัดสร้างอนุสาวรีย์พานรัฐธรรมนูญ ก่อนหน้า เมืองหลวงหลายปี 

หลังปฏิวัติ 2475 และกบฏบวรเดช 2476 รัฐบาลส่งรัฐธรรมนูญจำลอง 70 ชุด ออกไปทั่วประเทศ เมื่อปี 2477 ตามแนวคิดของ จำรัส มหาวงศ์นันทน์ สส.น่าน พลเมืองหัวเมือง จึงตื่นตัวทั้งการจัดตั้ง กองอาสาสมัครต้านกบฏ (เช่น ขอนแก่นและมหาสารคาม) และร่วมสร้างอนุสรณ์รัฐธรรมนูญอย่างคึกคัก 

ดังคำแปลความหมายรัฐธรรมนูญเป็นภาษาอีสานของ ขุนพรมประศาสน์ นายอำเภอเขื่องใน จ.อุบลราชธานี ที่ว่า"กฎหมายว่าอำนาจสูงสุด จุดที่หมายเป็นของไพร่ราษฎร์ เป็นอำนาจทั่วๆ กันไป บ่อมีใผได้มีอำนาจลื่น"

พานรัฐธรรมนูญแห่งแรกของประเทศถือกำเนิดที่ อนุสาวรีย์เทอดรัฐธรรมนูญ จ.มหาสารคาม (พ.ศ. 2477) หน้าศาลากลางหลังเก่า ก่อนถูกย้ายในทศวรรษ 2520 ไปริมกำแพงเทศบาลบนฐานเล็กลง และแทนจุดเดิมด้วยหอพระประธานกันทรวิชัย 

ถัดมาคือ อนุสาวรีย์รัฐธรรมนูญ จ.สมุทรสาคร (พ.ศ. 2478) แห่งที่ 2 ของประเทศ จากการผลักดันของขุนสุคนธวิทศึกษากร สส.สมุทรสาคร เดิมเป็นศาลาเสา 6 ต้นล้อมปืนใหญ่ 4 กระบอก ก่อนปรับเป็น "วงเวียนน้ำพุ" ฐาน 6 แฉก ในปี 2504

ในภาคอีสานยังมีอีกหลายจังหวัด ทั้ง จ.ร้อยเอ็ด กลางบึงพลาญชัยที่เคยเป็นตราประจำจังหวัด, จ.สุรินทร์ ที่มีจารึกชื่อผู้บริจาคเงินถึง 137 รายตั้งแต่ สส. ผู้พิพากษา ครู ทนายความ พ่อค้าชาวจีน

จ.ชัยภูมิ ที่หล่อคอนกรีตจากแบบจำลองงานวันชาติ 2483 จนถาวร ขณะที่ จ.ขอนแก่น บนวงเวียนประชาสำราญที่เทศบาลและชาวบ้านสร้างป้อมหกเหลี่ยมไร้ปีก และ จ.บุรีรัมย์ ที่ฐานเดิมถูกทุบหลังรัฐประหาร 2557 และรื้อย้ายซ้ำช่วงปี 2560–2561 ก่อนคืนชีพบนฐานเล็กกลางวงเวียน ในปี 2565

ลงมาทางภาคใต้ รายการ "ปักษ์ใต้ในหนัง" ของสถานีวิทยุมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (มิถุนายน 2569) ได้ชี้ร่องรอยประชาธิปไตยใน จ.สงขลา ทั้งชื่อถนนสายประชาธิปไตยในหาดใหญ่ วงเวียนพานรัฐธรรมนูญ บ้านคลองหวะ อ.หาดใหญ่ และ หอนาฬิกา อ.นาทวี

ส่วน จ.ปัตตานีอนุสาวรีย์รัฐธรรมนูญ อยู่บริวเณเทศบาล ต.โคกโพธิ์

อย่างไรก็ดี เอกสารวิชาการและข่าวที่สืบค้นได้ยังไม่ระบุปีสร้าง ผู้ริเริ่ม และประวัติการก่อสร้างเชิงลึกของสัญลักษณ์ทั้งสามแห่งในภาคใต้นี้ไว้ชัดเจน

การเมืองเรื่องพื้นที่ - ความทรงจำ

เมื่อเทียบชะตากรรมระหว่าง เมืองหลวง กับจังหวัดอื่นๆ จะเห็นกลยุทธ์ที่ต่างกันอย่างน่าสนใจ ในกรุงเทพฯ มรดกคณะราษฎร มักหายไปอย่างฉับพลัน แต่ในต่างจังหวัด อนุสาวรีย์ส่วนใหญ่ไม่ได้ถูกทุบทิ้งแบบฉับพลัน หากค่อยๆ ถูกลดบทบาท ผ่าน "การเมืองเรื่องพื้นที่และความทรงจำ" วทั้งการย่อขนาดฐาน ย้ายไปมุมอับ และการนำ หอพระ หรือ เสาธง มาแทนที่

เช่นใน จ.มหาสารคาม หรือปล่อยให้ชื่อเล่นใหม่อย่าง "วงเวียนน้ำพุ" กลืนกินความหมายเดิมจนคนขับรถผ่านทุกวันไม่รู้ที่มา 

ท้ายที่สุด เมื่อ กทม. ซ่อมประตูและระบบไฟ รวมถึง รฟม. ตรวจอุโมงค์สายสีส้มแล้วเสร็จ รั้วกั้น อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ในเดือนพฤศจิกายน 2569 ก็จะถูกถอดออกตามขั้นตอน

แต่เสียงเตือนจากความระแวงครั้งนี้ ชี้ให้เห็นว่า มรดกประชาธิปไตยอาจไม่ต้องขุดทำลายเสมอไป แต่คือการทำให้ค่อยๆ หลงลืม

ฉะนั้นการรู้จัก พานรัฐธรรมนูญ ที่ จ.มหาสารคาม สมุทรสาคร บุรีรัมย์ สงขลา ปัตตานี จึงไม่ใช่เพียงการเรียนรู้เรื่อง สถาปัตยกรรมยุคเก่า แต่ในอีกมิติ คือ การฟื้นความทรงจำ ถึงเหตุการณ์ในอดีต ที่เป็นพัฒนาของ ประชาธิปไตยไทย

ai-Info-มรดกคณะราษฎร.jpg

อ้างอิง

themomentum / silpa-mag.com / matichon / pridi / prachatai / thematter /prachatai /

เรื่องเด่นประจำสัปดาห์