โรคคอตีบอาจเป็นชื่อโรคที่หลายคนไม่คุ้นหูและอาจคิดว่าเป็นโรคติดเชื้อในอดีตที่แทบไม่พบเห็นแล้ว แต่เมื่อมีรายงานผู้ป่วยในพื้นที่ภาคใต้ขึ้นมาอีกครั้ง ประเด็นนี้กลับทำให้ต้องหันมาทบทวนว่า โรคที่มีวัคซีนป้องกันมานานหลายทศวรรษเหตุใดจึงยังไม่หมดไปจากประเทศไทย
เพราะเบื้องหลังโรคคอตีบไม่ได้มีเพียงเรื่องของเชื้อแบคทีเรียที่แพร่กระจายจากคนสู่คน แต่ยังสะท้อนถึงช่องว่างด้านการเข้าถึงวัคซีน ภูมิคุ้มกันของประชากร และความเหลื่อมล้ำด้านสาธารณสุขที่อาจทำให้โรคซึ่งควบคุมได้กลับมาเป็นภัยต่อชีวิตอีกครั้ง
โรคที่ไม่ได้เป็นเพียงอาการเจ็บคอเมื่อสารพิษทำลายร่างกาย
โรคคอตีบ (Diphtheria) เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Corynebacterium diphtheriae ซึ่งสามารถสร้างสารพิษที่ส่งผลกระทบต่อระบบทางเดินหายใจโดยเฉพาะบริเวณลำคอและต่อมทอนซิล เชื้อสามารถแพร่กระจายจากคนสู่คนผ่านละอองฝอยจากการไอ จาม หรือการสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อ
อาการเริ่มต้นอาจคล้ายกับการติดเชื้อทางเดินหายใจทั่วไป ทั้งมีไข้ เจ็บคอ อ่อนเพลีย และต่อมน้ำเหลืองบริเวณลำคอบวม แต่สิ่งที่ทำให้โรคนี้มีความอันตรายคือการเกิดแผ่นเยื่อสีเทาหรือขาวบริเวณลำคอซึ่งอาจขยายจนกีดขวางทางเดินหายใจ ทำให้ผู้ป่วยหายใจและกลืนอาหารลำบาก
ยิ่งไปกว่านั้นสารพิษจากเชื้อยังสามารถเข้าสู่กระแสเลือดและทำลายอวัยวะสำคัญ โดยเฉพาะกล้ามเนื้อหัวใจและระบบประสาท นำไปสู่ภาวะหัวใจอักเสบ อัมพาต และภาวะแทรกซ้อนที่อาจเป็นอันตรายถึงชีวิต
องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า ในผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนและไม่ได้รับการรักษาที่เหมาะสมโรคคอตีบอาจมีอัตราการเสียชีวิตสูงถึงประมาณ 30% โดยเฉพาะในเด็กอายุต่ำกว่า 5 ปีที่มีความเสี่ยงต่อการเสียชีวิตมากกว่ากลุ่มอื่น
นี่จึงไม่ใช่เพียงโรคเจ็บคอธรรมดาแต่เป็นโรคติดเชื้อที่ต้องได้รับการวินิจฉัยและรักษาอย่างรวดเร็ว
เปิดสถิติย้อนหลัง ทำไมภาคใต้จึงเป็นพื้นที่น่าจับตา?
หากย้อนดูข้อมูลระบาดวิทยาของประเทศไทยจะพบว่าโรคคอตีบยังคงเป็นปัญหาที่ต้องเฝ้าระวัง แม้จำนวนผู้ป่วยจะลดลงอย่างมากเมื่อเทียบกับช่วงที่เคยเกิดการระบาด
การศึกษาสถานการณ์โรคคอตีบในประเทศไทยระหว่างปี 2546–2563 พบผู้ป่วยสะสม 348 ราย และเสียชีวิต 81 ราย สะท้อนให้เห็นว่าแม้โรคจะพบไม่บ่อยแต่ความรุนแรงของโรคยังเป็นเรื่องที่ไม่ควรมองข้าม
ที่น่าสนใจคือผลการศึกษาพบว่าผู้ป่วยที่อาศัยอยู่ในภาคใต้มีความเสี่ยงต่อการเสียชีวิตมากกว่าผู้ป่วยในภูมิภาคอื่น 2.82 เท่า โดยกลุ่มอายุ 0–4 ปีเป็นกลุ่มที่พบผู้ป่วยมากที่สุด คิดเป็น 36.2% ของผู้ป่วยทั้งหมด
ขณะที่ข้อมูลจากกองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค ในช่วงวันที่ 1 มกราคม ถึงวันที่ 30 มิถุนายน 2566 พบรายงานเหตุการณ์ผู้ป่วยสงสัยโรคคอตีบ 22 ราย และมีรายงานผู้เสียชีวิต 2 ราย อย่างไรก็ตามตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อมูลผู้ป่วยสงสัย ไม่ใช่ผู้ป่วยยืนยันทั้งหมด โดยมีเพียงรายเดียวที่ตรวจพบเชื้อ C. diphtheriae จากตัวอย่างที่เก็บตรวจ และผู้เสียชีวิตทั้งสองรายไม่ได้รับการยืนยันว่าเสียชีวิตจากโรคคอตีบโดยตรง
ตัวเลขเหล่านี้ทำให้เห็นว่าการเฝ้าระวังโรคคอตีบยังมีความจำเป็น โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงและต้องเร่งค้นหาช่องว่างของการสร้างภูมิคุ้มกันในประชากร
มีวัคซีนแล้วทำไมโรคจึงยังไม่หมดไป?
หนึ่งในคำถามสำคัญคือ เมื่อโรคคอตีบมีวัคซีนป้องกันมานานเหตุใดจึงยังมีโอกาสพบผู้ป่วยและเกิดการระบาดได้
คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่ความครอบคลุมของการฉีดวัคซีน เพราะการมีวัคซีนอยู่ในระบบสาธารณสุขไม่ได้หมายความว่าประชากรทุกคนจะได้รับวัคซีนครบตามกำหนด
ข้อมูลจากกระทรวงสาธารณสุขระบุว่า ในปี 2565 เด็กไทยอายุครบ 1 ปีได้รับวัคซีนรวมป้องกันคอตีบ บาดทะยัก และไอกรน เข็มที่ 3 (DTP3) ครอบคลุม 88.08% ซึ่งยังต่ำกว่าเป้าหมายที่องค์การอนามัยโลกกำหนดไว้ที่อย่างน้อย 90%
แม้ตัวเลขดังกล่าวจะเป็นข้อมูลภาพรวมระดับประเทศแต่ก็สะท้อนให้เห็นว่าประเทศไทยยังมีช่องว่างในการสร้างภูมิคุ้มกันให้ประชากร โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีข้อจำกัดด้านการเข้าถึงบริการสุขภาพ
นอกจากนี้ภูมิคุ้มกันจากวัคซีนไม่ได้คงอยู่ในระดับสูงตลอดชีวิต การได้รับวัคซีนหลายเข็มและเข็มกระตุ้นตามช่วงวัยจึงมีความสำคัญ ไม่ใช่เพียงการฉีดวัคซีนให้ครบในวัยเด็กแล้วจะสามารถวางใจได้ตลอดไป
องค์การอนามัยโลกยังเน้นย้ำว่าการสร้างภูมิคุ้มกันต้องครอบคลุมทั้งวัคซีนชุดแรกในวัยทารกและวัคซีนเข็มกระตุ้นในวัยเด็กและวัยรุ่น เพื่อรักษาระดับภูมิคุ้มกันของประชากรในระยะยาว
จากโรคที่ป้องกันได้สู่โจทย์ที่ระบบสาธารณสุขต้องไม่มองข้าม
สิ่งที่โรคคอตีบกำลังสะท้อนจึงไม่ใช่แค่เรื่องของการกลับมาของเชื้อโรค แต่คือความท้าทายในการทำให้มาตรการป้องกันเข้าถึงประชาชนทุกกลุ่มอย่างทั่วถึง
โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีข้อจำกัดด้านการเข้าถึงบริการสุขภาพซึ่งต้องอาศัยความร่วมมือจากทั้งหน่วยงานสาธารณสุข ชุมชน และประชาชนในการติดตามประวัติวัคซีน ค้นหาผู้สัมผัสเสี่ยง และเร่งให้วัคซีนแก่ผู้ที่ยังได้รับไม่ครบ
สำหรับประชาชนหากมีอาการไข้ เจ็บคอ ต่อมน้ำเหลืองบริเวณคอบวม หรือมีอาการผิดปกติของระบบทางเดินหายใจ โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติสัมผัสผู้ป่วย ควรรีบไปพบแพทย์ ไม่ควรซื้อยามารับประทานเองหรือรอให้อาการรุนแรงขึ้น
ขณะเดียวกันผู้ที่ไม่แน่ใจว่าตนเองหรือบุตรหลานได้รับวัคซีนครบตามกำหนดหรือไม่ สามารถตรวจสอบประวัติกับสถานพยาบาลและปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์เพื่อรับวัคซีนเพิ่มเติมตามความเหมาะสม
เพราะท้ายที่สุดแล้วโรคคอตีบอาจเป็นโรคที่เรามีเครื่องมือป้องกันมานาน แต่การป้องกันจะเกิดขึ้นได้จริงก็ต่อเมื่อทุกคนสามารถเข้าถึงเครื่องมือนั้นอย่างทั่วถึง
โรคเก่าอาจไม่เคยหายไปไหน สิ่งที่สังคมต้องระวังจึงไม่ใช่แค่การกลับมาของเชื้อโรค แต่คือการปล่อยให้ช่องว่างของภูมิคุ้มกันกลายเป็นจุดเริ่มต้นของความสูญเสียที่สามารถป้องกันได้
