บทเรียนจากจีน โบราณสถานนับพันแห่งกำลังถูก “ภัยชื้น” กลืนกิน
ขณะที่สปอตไลต์ของวิกฤตโลกเดือด (Climate Crisis) มักจับจ้องไปที่ระดับน้ำทะเลขึ้นสูง คลื่นความร้อน แผ่นดินไหว หรือธารน้ำแข็งถล่ม ล่าสุดนักวิทยาศาสตร์เพิ่งค้นพบ “ภัยเงียบ” ที่กำลังกัดกร่อนรากเหง้าอารยธรรมมนุษย์ นั่นคือสภาวะ “ฝนสุดขั้ว” (Extreme Precipitation) และ “สภาวะเปียกชื้นเรื้อรัง” (Chronic Wetting) จากงานผลงานศึกษาเรื่องNational-scale hydroclimatic exposure screening of earthen heritage sites in China under changing precipitation regimes หรือการคัดกรองการรับสัมผัสสภาวะทางอุทกอุตุนิยมวิทยาในระดับประเทศของแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมประเภทดินในประเทศจีนภายใต้รูปแบบหยาดน้ำฟ้า (Precipitation) ที่เปลี่ยนแปลงไป
ผลการศึกษาล่าสุดที่ตีพิมพ์ในวารสารวิชาการนี้นำทีมโดยนักวิจัยจากสถาบันวิจัยนวัตกรรมสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยสถาปัตยกรรมเทคโนโลยีซีอาน (Xi'an University of Architecture and Technology) ซึ่งทำการคัดกรองเชิงพื้นที่เชิงปริมาณในระดับมลรัฐของจีน ครอบคลุมแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมประเภทดิน (Earthen Heritage Sites) ระดับชาติจำนวนถึง 1,305 แห่ง
ทีมวิจัยพบว่า ในช่วงปี 2001–2020 แหล่งมรดกถึง 94.4% ตั้งอยู่ในพื้นที่ที่มีปริมาณฝนเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้โบราณสถานดินเหนียวและกำแพงเมืองโบราณอันประเมินค่าไม่ได้ กำลังเผชิญกับภัยกัดกร่อนเรื้อรังจากความชื้นใต้ดินและการอุ้มน้ำเกินขีดจำกัด
“ความน่ากลัวไม่ได้มีแค่ฝนตกหนักเป็นครั้งคราว แต่คือความเปียกชื้นสะสมสะสมระยะยาวที่ทำให้โครงสร้างดินสูญเสียการยึดเกาะ และเมื่อเจอกับ 'RX1DAY' หรือปริมาณฝนตกหนักที่สุดใน 1 วัน โบราณสถานเหล่านั้นก็พร้อมจะถล่มลงมาในพริบตา”
— ข้อสรุปจากงานวิจัย ระบุ
ระเบิดเวลา 2 มิติ ความขัดแย้งระหว่าง “ความชื้น” กับ “ฝนฉับพลัน”
หนึ่งในข้อค้นพบที่น่าสนใจที่สุดคือ ความไม่สอดคล้องกันเชิงพื้นที่ (Spatial Mismatch) กล่าวคือพื้นที่ที่เผชิญฝนตกสะสมเรื้อรังในอดีต อาจไม่ใช่จุดที่เกิดพายุฝนสุดขั้วในอนาคต แต่พายุฝนลูกใหญ่กลับมีแนวโน้มไปตกหนักในเขตรับสัมผัสระดับปานกลาง
ปรากฏการณ์นี้พิสูจน์ให้เห็นว่า การจัดการมรดกทางวัฒนธรรมในยุคโลกรวน ต้องแยกประเมินความเสี่ยงออกเป็น 2 มิติอย่างเด็ดขาด คือ
- Chronic Wetting (ความชื้นสะสมระยะยาว) ตะไคร่น้ำขึ้น ก่อตัวของคราบเกลือ โครงสร้างดินเปื่อยร่วน กัดกร่อนฐานรากทีละน้อย
- Acute Extreme Event (พายุฝนสุดขั้วฉับพลัน - RX1DAY) น้ำท่วมฉับพลัน ดินสไลด์ ตะกอนพัดพาทลายโครงสร้างทันที
เหลียวมอง “อยุธยา” มรดกโลกไทยในวงล้อมของสายน้ำและโลกรวน
หากมองกลับมาที่ประเทศไทย สถานการณ์ของ “อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา” มรดกโลกอันทรงคุณค่า ยิ่งสะท้อนภาพภัยคุกคามนี้ได้อย่างชัดเจน เนื่องจากโบราณสถานอยุธยาตั้งอยู่ในพื้นที่ลุ่มต่ำที่มีลักษณะเป็น “เกาะเมือง” ล้อมรอบด้วยแม่น้ำสายใหญ่ 3 สาย ได้แก่ เจ้าพระยา ป่าสัก ลพบุรี ทำให้เป็นพื้นที่รองรับน้ำโดยธรรมชาติ
บทเรียนจากงานวิจัยจีนกำลังเตือนไทยว่า อยุธยากำลังเจอมรสุมสองทาง คือ
- การกัดกร่อนจากน้ำท่วมขังเรื้อรัง เมื่อฤดูฝนยาวนานขึ้น ปริมาณน้ำใต้ดินที่สูงขึ้นจะซึมเข้าสู่ฐานรากอิฐและปูนโบราณ ส่งผลให้เกิดคราบ (Efflorescence) การกะเทาะของปูนฉาบ และความอ่อนแอของโครงสร้างรากฐาน
- ฝนสุดขั้วฉับพลัน (Urban Flash Flood) พายุฝนตกลงมาปริมาณมากในระยะเวลาอันสั้นจนระบบระบายน้ำเมืองระบายไม่ทัน ทำให้น้ำเอ่อล้นท่วมโบราณสถานสำคัญ เช่น วัดไชยวัฒนาราม, วัดมหาธาตุ และวัดราชบูรณะ ซ้ำแล้วซ้ำเล่า
หากถอดบทเรียนจากงานวิจัยจีนสู่นโยบายความยั่งยืนของไทย ก็ถึงเวลาแล้วที่กรมศิลปากรและหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมของไทย จะต้องยกระดับจากการตั้งรับซ่อมแซมหลังน้ำลด สู่การอนุรักษ์เชิงรุกที่ปรับตัวตามสภาพภูมิอากาศ (Climate-Adaptive Conservation Planning) อาทิ
- การสร้างฐานข้อมูล GIS และคัดกรองความเสี่ยง ทำ Mapping โบราณสถานทั่วประเทศเพื่อจัดกลุ่มความเสี่ยงต่อฝนสุดขั้วและน้ำท่วมขัง
- การพัฒนาระบบระบายน้ำและเขื่อนป้องกันระดับนวัตกรรม ที่ไม่เพียงแต่กันน้ำท่วม แต่ต้องควบคุมระดับความชื้นสัมพัทธ์ในดินรอบโบราณสถาน
- การวิจัยวัสดุบูรณะที่ทนทานต่อความชื้น พัฒนาสารเคลือบหรือปูนบูรณะที่ไม่ทำลายเนื้อโบราณสถานเดิม แต่ทนทานต่อสภาวะกรดและความชื้นสูง
เมื่อธรรมชาติเริ่มเอาคืน “สายฝน” ที่เคยหล่อเลี้ยงชีวิตกำลังย้อนกลับมากัดกร่อนโบราณสถานพันปีทีละน้อย บทเรียนจากจีนชี้ชัดว่าการตั้งรับแบบเดิมไม่เพียงพออีกต่อไป และอยุธยากำลังเดินเข้าสู่เงาของวิกฤตนี้ หากเรายังมอง Climate Change เป็นเพียงเรื่องของอุณหภูมิหรือระดับน้ำทะเล แล้วมองข้ามภัยเงียบทางอุทกวิทยา วันหนึ่งมรดกโลกที่เคยยิ่งใหญ่ของไทยอาจเหลืออยู่เพียงในแบบเรียนและภาพถ่าย
