‘อเล็กเซย์ นาวัลนี’ คู่อริที่ ‘ปูติน’ กลัวมากที่สุด

ใกล้ครบรอบ 1 ปีสงครามรัสเซียยูเครนที่ยืดเยื้อ และยังไม่มีวี่แววว่าความขัดแย้งของสองชาติจะสิ้นสุดลง ปฏิเสธไม่ได้ว่าชายที่ชื่อ โวโลดิมีร์ เซเลนสกี ในฐานะประธานาธิบดียูเครน เป็นหนึ่งในบุคคล (นอกรัสเซีย) ที่กล้าท้าทายต่อต้านอำนาจประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน แห่งรัสเซีย  

อย่างไรก็ดี ในแง่ตัวบุคคลแล้วเซเลนสกียังไม่ใช่คู่อริที่ปูตินเกรงขาม แต่หากย้อนกลับไปช่วงก่อนที่ความขัดแย้งระหว่างรัสเซียกับยูเครนจะปะทุเป็นสงคราม ความผันผวนทางการเมืองภายในของรัสเซียได้ตกเป็นข่าวที่จับตาต่อทั่วโลกในหลายครั้งโดยฝีมือของชายที่ได้ชื่อว่า เป็นคนที่ปูตินไม่อยากเอ่ยชื่อถึง 

เหตุการณ์ใหญ่ที่สุดที่เคยเกิดขึ้นในการเมืองภายในรัสเซียคือช่วงเมษายน 2020 ภาพของผู้ชุมนุมชาวรัสเซียทั้งคนรุ่นใหม่วัยหนุ่มสาว ตลอจนคนสูงวัย ออกมาเดินขบวนประท้วงตามท้องถนนในหลายเมืองสำคัญของประเทศ ไล่ตั้งแต่นครเซนต์ปีเตอร์ทางฝั่งตะวันตก จรดวลาดิวอสตอคเมืองฝั่งตะวันออก โดยมีเป้าหมายเดียวกันคือ เพื่อขับไล่และแสดงความไม่พอใจต่อรัฐบาลเครมลินภายใต้การนำของประธานาธิบดีปูติน จากกรณีที่ปูตินสั่งคุมตัว อเล็กเซย์ นาวัลนี อดีตผู้นำฝ่ายค้าน และนักเคลื่อนไหวที่เปรียบเสมือนหอกข้างแคร่ผู้นำรัสเซียระหว่างเดินทางกลับจากเยอรมนีมายังกรุงมอสโก 

เหตุการณ์ทำนองนี้นับว่แทบไม่เคยเกิดขึ้นภายใต้เงาการปกครองของซาร์แห่งรัสเซีย ที่ชื่อ ‘วลาดิเมียร์ ปูติน’ ทั้งบทบาทความเคลื่อนไหวในหลายครั้งของนัลวานีย์ ได้สร้างกระแสไปทั่วโลก จนชายผู้นี้ได้รับฉายาจากสื่อว่า เป็นบุคคลที่ปูตินกลัวมากที่สุดที่ชื่อ อเล็กเซย์ อะนาโตลีวิช นาวัลนี (Alexei Anatolievich Navalny) ทนายความ นักการเมือง และนักเคลื่อนไหวฝ่ายตรงข้ามที่โดดเด่นที่สุดของประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน และได้กลายเป็นสัญลักษณ์ของการต่อต้านของชาวรัสเซีย แม้จะถูกจับกุมหลายครั้ง แต่เขายังคงเป็นผู้นำการรณรงค์ต่อต้านการทุจริตและต่อสู้กับความอยุติธรรมของระบอบการปกครองของปูติน 

ผู้จุดชนวนท้าทายซาร์ปูติน 

นาวัลนี เกิดในปี 1976 ในเมือง Butyn ด้วยความที่ครอบครัวมีเชื้อสายรัสเซียและยูเครน ทำให้เขาสามารถสื่อสารทั้งสองภาษาอย่างคล่องแคล่ว นาวัลนีจบการศึกษาด้านกฎหมายจากมหาวิทยาลัยมิตรภาพประชาชนแห่งรัสเซีย (RUDN University) เมื่อปี 1998 จากนั้นผันตัวไปเรียนต่อด้านจัดการตลาดหลักทรัพย์ที่มหาวิทยาลัยการเงินภายใต้รัฐบาลสหพันธรัฐรัสเซีย (FinU) ทั้งยังเคยได้รับทุนไปแลกเปลี่ยนที่มหาวิทยาลัยเยลในสหรัฐฯ 

หลังจบการศึกษา เขาทำงานเป็นทนายความผู้เชี่ยวชาญด้านการตรวจสอบหลักทรัพย์ ช่วงเวลานี้เองนาวัลนี ใช้เวลาว่างเขียนบทความวิพากษ์วิจารณ์การเงินและการทุจริตภาครัฐ ตลอดจนกลุ่มมาเฟียและกลุ่มทุนผูกขาดขนาดใหญ่ที่เอื้อผลประโยชน์ต่อรัฐบาลเครมลิน โดยเฉพาะบรรดาบริษัทพลังงานรายใหญ่ นาวัลนีย์ตัดสินใจทำสิ่งที่มากกว่าแค่วิจารณ์ คือการกระโดดลงสู่สนามการเมืองท้องถิ่น ลงชิงตำแหน่งนายกเทศมนตรีกรุงมอสโกในปี 2005 และ 2011 แต่ก็พ่ายแพ้ให้กับผู้สมัครจากพรรคยูไนเต็ดรัสเซียของปูติน 

เมื่อก้าวแรกทางการเมืองไม่สำเร็จ เขาจึงก่อตั้งมูลนิธิต่อต้านการทุจริต (Anti-Corruption Foundation) หรือ FBK เคลื่อนไหวตรวจสอบการทุจริตของภาครัฐ โดยในปี 2008 เขาใช้วิธีการลงทุนจำนวนกว่า 300,000 รูเบิล เพื่อเข้าไปเป็นหนึ่งในผู้ถือหุ้นตามบริษัทพลังงานขนาดใหญ่หลายแห่ง ด้วยเป้าหมายที่จะสามารถเข้าถึงข้อมูลกิจกรรมด้านการเงินของบริษัทเหล่านั้น  

ปลายปี 2011 องค์กร FBK ของเขาเปิดตัวแคมเปญ RosPil ที่แฉความร่ำรวยผิดปกติของเจ้าหน้าที่รัฐ นับเป็นนักเคลื่อนไหวคนแรกๆ ที่ตั้งคำถามต่อความโปร่งใสของวลาดิเมียร์ ปูติน ซึ่งขณะนั้นปูตินดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี ภายใต้รัฐบาลของประธานาธิบดีดิมิทรี เมดเวเดฟ ในระหว่างทำแคมเปญนาวัลนี ได้ชื่อว่าเป็นนักเคลื่อนไหวรุ่นใหม่ที่มีลีลาปราศรัยถูกใจคนรัสเซียทั้งรุ่นใหม่รุ่นเก่าที่เบื่อการบริหารของปูตินและพวกพ้องจนได้รับฉายาว่าเป็น ‘คู่ปรับของปูติน’ 

เมื่อแสงฉายที่นาวัลนี แน่นอนว่ารัฐบาลเครมลินไม่อาจนิ่งเฉยได้ ในปี 2014 อัยการรัสเซียอ้างว่าเขาฉ้อโกงโดยใช้มูลนิธิ FBK เป็นแหล่งบังหน้าเพื่อฟอกเงิน นำเงินบริจาคของประชาชนเข้ากระเป๋าเพื่อผลประโยชน์ส่วนตัวศาลตัดสินให้เขาต้องโทษจำคุก 5 ปี แต่ให้รอลงอาญา โดยได้รับการปล่อยตัวชั่วคราว แน่นอนว่านาวัลนีย์ยืนยันในความบริสุทธิ์ของตนเอง ว่าเป็นความพยายามสกัดกั้นจากรัฐบาลเครมลิน กระทั่งต่อมา เม.ย. 2016 พรรคก้าวหน้า (Party of Progress) ที่เขาก่อตั้งขึ้นเพื่อลงชิงชันสนามการเมืองถูกสั่งยุบพรรค แต่นาวัลนีก็ไม่ยอมแพ้ ตั้งพรรคการเมืองขึ้นมาใหม่ภายใต้ชื่อ พรรคอนาคตรัสเซีย (Russia of the Future) ในปี 2018 

สกัดดาวรุ่งชิงเครมลิน 

ปี 2018 หลังนาวัลนีถูกจำคุกเพียงหนึ่งปีจากข้อกล่าวหายักยอกเงินบริจาค เขากลับมาเคลื่อนไหวทันทีและประกาศว่าเขาจะลงสมัครรับเลือกตั้งเป็นประธานาธิบดี ทั้งสามารถระดมทุนรายชื่อยื่นอุทธรณ์ต่อศาลได้ถึง 3 แสนรายชื่อ แต่ก็ไม่อาจลงสมัครท้าชิงวลาดิเมียร์ ปูติน ได้เพราะถูกแบนขาดคุณสมบัติลงรับสมัครเนื่องจากประวัติทางคดีดังกล่าว แม้เขาจะโต้แย้งว่าข้อกล่าวหานั้น มีขึ้นด้วยเหตุผลทางการเมือง แต่ท้ายที่สุดก็ไม่อาจลงชิงชัยเลือกตั้งได้  

อย่างไรก็ตาม ในเวลานั้นรายงานข่าวจากสื่อต่างประเทศอย่าง Freedom House และ ดิ อีโคโนมิสต์ (The Economist) มอบฉายานาวัลนีว่าเขาคือคู่แข่งที่ ‘สมน้ำสมเนื้อ’ กับปูตินที่สุด  

แต่แม้จะถูกตัดสิทธิทางการเมือง เขาก็ยังคงเคลื่อนไหวประท้วงต่อต้านอำนาจปูตินอย่างต่อเนื่อง กระทั่งก.ค. 2019 นาวัลนีได้รับโทษจำคุก 30 วัน ข้อหาจัดการชุมนุมโดยไม่ได้รับอนุญาต จากการประท้วงคัดค้านในประเด็นที่จะให้มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญ เปิดทางให้ปูตินดำรงตำแหน่งผู้นำได้ตลอดชีวิต โดยในระหว่างอยู่เรือนจำพบว่าเขามีอาการติดเชื้อที่ผิวหนัง ซึ่งแพทย์ประจำตัวเขาระบุว่าอาจได้รับสารพิษบางอย่างแต่สุดท้ายนาวัลนีย์ก็ได้รับการปล่อยตัว  

เรื่องราวการต่อสู้ของนาวัลนีในเวลานั้น ได้รับการจับตาจากสื่อระดับโลกอย่าง เดอะวอลลสตรีทเจอร์นัล ถึงกับขนานนามว่าเขาคือ ‘บุคคลที่ปูตินเกรงกลัวที่สุด’ (The man Vladimir Putin fears most) 

ราคาของผู้ท้าทาย 

ค่ำคืนในฤดูร้อนของเดือนสิงหาคมที่อบอุ่นในเมือง Tomsk  อเล็กเซย์ อะนาโตลีวิช นาวัลนี  กำลังนั่งอยู่ในห้องของโรงแรมเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับกิจกรรมในวันถัดไป นักเคลื่อนไหวและนักการเมืองวัย 44 ปีผู้นี้เดินทางไปทั่วรัสเซียในช่วงเวลานั้นเพื่อ ปราศรัยต่อต้านการคอร์รัปชันและระบอบการปกครองของปูติน ท่ามกลางชื่อเสียงของเขาเป็นที่รู้สึกและทรงอิทธิพลมากขึ้น  

ในขณะที่นาวัลนี กำลังพักผ่อนอยู่นั้น ก็มีบางอย่างแปลกประหลาดเกิดขึ้น จู่ๆ เขาก็รู้สึกแปลกๆ ในลำคอ และภายในไม่กี่นาทีเขาก็หมดสติไป สิ่งต่อมาที่เขารู้ เขาตื่นขึ้นมาบนเตียงในโรงพยาบาล ต่อสู้เพื่อชีวิตของเขา 

ข่าวการเจ็บป่วยกระทันหันของนาวัลนีแพร่กระจายอย่างรวดเร็วและในไม่ช้าทั้งโลกก็เฝ้าดูเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น รายงานข่าวในเบื้องต้นสร้างความสับสน โดยบางแหล่งระบุว่าเขาล้มป่วยเพราะอาหารเป็นพิษ ขณะที่บางแหล่งอ้างว่าเขาได้รับพิษจากสารพิษ  

เมื่อวันเวลาล่วงเลยไปก็ปรากฏชัดว่าเป็นเพราะสารพิษทำลายประสาท Novichok ซึ่งเป็นสารชนิดเดียวกับที่ใช้วางยาพิษอดีตสายลับรัสเซีย เซอร์เกย์ ชกรีปาล และลูกสาวของเขาในอังกฤษในปี 2018 แน่นอนว่าการใช้ยาพิษนี้ถูกพุ่งเป้าไปที่รัฐบาลเครมลินโดยตรง ซึ่งมีประวัติการใช้พิษชนิดเดียวกันนี้ลอบสังหารบุคคลที่อยู่ขั้วตรงข้ามแล้วหลายราย 

นาวัลนีถูกส่งตัวไปเยอรมนีเพื่อรับการรักษา และในขณะที่เขาพักฟื้น เขาเคยให้สัมภาษณ์ว่ามีความตั้งใจแน่วแน่ว่าจะนำตัวผู้ที่รับผิดชอบต่อการพยายามฆ่าของเขาเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม โดยรัฐบาลเยอรมันออกแถลงการณ์ยืนยันว่านาวัลนี ถูกวางยาพิษด้วย Novichok และหลักฐานชี้ไปที่การมีส่วนร่วมของรัฐบาลรัสเซีย  

อย่างไรก็ตาม ภายหลังการรักษาและพักฟื้นนานหลายเดือน นาวัลนีก็เดินทางกลับรัสเซีย กระทั่งถูกตำรวจรวบตัวที่สนามบิน จนกลายเป็นเหตุประท้วงใหญ่ทั่วทั้งประเทศช่วงเมษายน 2020 ที่ผ่านมา 

ด้านปูตินที่ถูกรัฐบาลทั่วโลกเพ่งเล็งถึงการใช้ยาพิษ ได้กล่าวในตอนหนึ่งของที่ประชุมใหญ่หน่วยงานข่าวกรองของรัสเซียว่าเหตุที่ ‘พลเรือน’ รัสเซียคนหนึ่งถูกลอบวางยาพิษนั้น ไม่มีทางเป็นฝีมือของหน่วยงานความมั่นคงรัสเซีย เพราะหากเป็นฝีมือของสายลับรัสเซียจริง ‘คงไม่ปล่อยให้รอดชีวิต’  

แม้ในถูกคุมตัวทีมงานของเขาได้ปล่อยคลิปวิดีโอชุดหนึ่งลงยูทูบ เปิดโปงคฤหาสน์อันหรูหราขนาดใหญ่ริมทะเลดำ ซึ่งถูกระบุว่า ‘บ้านตากอากาศ’ ของปูตินหลังนี้ สร้างจากเงินสินบน ที่ผู้นำรัสเซียได้รับจากบรรดามหาเศรษฐีที่เขาสนิทสนม คลิปวิดีโอดังกล่าวมีผู้เข้าชมมากกว่า 20 ล้านครั้งในเวลาไม่ถึงหนึ่งวัน และมากกว่า 92 ล้านครั้งในระยะเวลาเพียงสัปดาห์เดียว แม้ว่าเครมลินพยายามแบนคลิปดังกล่าวก็ตาม 

แม้ในตอนนี้นาวัลนีจะถูกเรือนจำกีดกันอิสระในการเคลื่อนไหว ท่ามกลางสงครามรัสเซียยูเครนที่ยืดเยื้อต่อไป แต่เรื่องราวของนาวัลนีเป็นเครื่องพิสูจน์ถึงพลังของจิตวิญญาณมนุษย์และความยืดหยุ่นของจิตวิญญาณมนุษย์ แม้จะมีความขัดแย้งกับอำนาจ แต่เขาปฏิเสธที่จะเงียบ แม้เสียงของเขายังคงได้ยินแม้จากหลังลูกกรง แต่การเคลื่อนไหวของเขาได้จุดประกายการสนทนาเกี่ยวกับอนาคตของประเทศและเป็นแรงบันดาลใจให้คนอื่นๆ เข้าร่วมการต่อสู้เพื่อสังคมที่เป็นประชาธิปไตยและยุติธรรมมากขึ้น