จากเหตุการณ์น้ำท่วมชะล้างบ่อกากอุตสาหกรรมจนกลายเป็น ‘น้ำสีรุ้ง’ ในจังหวัดปราจีนบุรี สู่การตรวจพบ ‘สารหนู’ ในร่างกายชาวบ้าน…เมื่อโรงงานรีไซเคิลและบ่อฝังกลบขยะอุตสาหกรรมนับร้อยแห่ง ถูกตั้งอยู่ในพื้นที่ต้นน้ำและพื้นที่ราบลุ่มน้ำหลากของจังหวัดปราจีนบุรี ความเสี่ยงที่สารพิษจะรั่วไหลลงสู่แหล่งน้ำชุมชนจึงเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงได้ยาก และวันนี้ความเสี่ยงนั้นได้กลายเป็นความจริง เมื่อชาวบ้านเริ่มตรวจพบสารก่อมะเร็งและโลหะหนักสะสมในร่างกาย
ดูเหมือนว่าปราจีนบุรีกำลังเดินตามรอยเส้นทางอันตรายที่ประเทศจีนเคยเผชิญมาก่อน นั่นคือปรากฏการณ์ ‘China Cancer Village’ หรือ ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ ซึ่งเป็นภาวะที่ชาวบ้านในพื้นที่เกษตรกรรมต้องกลายเป็นผู้รับเคราะห์ ป่วยเป็นมะเร็งยกชุมชน เพราะแหล่งน้ำและผืนดินถูกปนเปื้อนด้วยสารพิษจากโรงงาน
เมื่อ ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ (Cancer Village) ในจีนก่อกำเนิดจากสารพิษอุตสาหกรรม
หมู่บ้านมะเร็ง (Cancer Village) ไม่ใช่แค่คำเรียกขานที่ชาวจีนคิดกันไปเอง แต่เป็นความจริงที่แม้แต่รัฐบาลจีนยังต้องยอมจำนนต่อหลักฐาน ย้อนกลับไปในช่วงทศวรรษ 2000 เหล่านักรณรงค์และสื่อมวลชนต่างออกมาเปิดเผยข้อมูลตรงกันว่า “อัตราการป่วยเป็นโรคมะเร็งของชาวบ้านในพื้นที่ใกล้โรงงานอุตสาหกรรมและแหล่งน้ำเน่าเสียพุ่งสูงขึ้นอย่างน่าตกใจ”
จนกระทั่งในปี 2013 สำนักข่าว BBC ได้เคยรายงานไว้เมื่อปี 2013 ถึงจุดเปลี่ยนสำคัญเมื่อกระทรวงสิ่งแวดล้อมของจีนออกมายอมรับในแผนพัฒนาประเทศ 5 ปี ฉบับที่ 12 (ปี 2011-2015) เป็นครั้งแรกว่า “การปล่อยมลพิษและสารเคมีอันตรายจากภาคอุตสาหกรรมได้ก่อให้เกิด ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ ขึ้นจริงในหลายพื้นที่ชนบท”
“ยิ่งเศรษฐกิจเติบโตเร็วเท่าไร เรื่องราวของ ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ ก็ยิ่งปรากฏให้เห็นถี่ขึ้นเท่านั้น ควบคู่ไปกับกระแสความไม่พอใจของประชาชนที่ทวีความรุนแรงขึ้นต่อปัญหามลพิษทางอากาศและกากของเสียจากภาคอุตสาหกรรม”
— มาร์ติน เพเชียนซ์ อดีตผู้สื่อข่าวของ BBC ประจำกรุงปักกิ่งในขณะนั้น เคยวิเคราะห์ปรากฏการณ์นี้ไว้ตั้งแต่ช่วงที่จีนกำลังเร่งพัฒนาประเทศอย่างก้าวกระโดด
ในช่วงเวลานั้น สื่อมวลชนต่างพากันตีแผ่สภาพความเป็นอยู่ของคนในพื้นที่เหล่านี้อย่างกว้างขวาง เช่น ในปี 2009 ที่นักข่าวชาวจีนรายหนึ่งได้ลุกขึ้นมาทำแผนที่ชี้พิกัดของหมู่บ้านหลายสิบแห่งที่คาดว่าได้รับผลกระทบจากสารพิษ
ขณะเดียวกัน ทีมข่าว BBC เองก็เคยลงพื้นที่ไปเห็นด้วยตาตัวเองที่หมู่บ้านเล็กๆ ชื่อว่า ‘ชางปา’ (Shangba) ทางตอนใต้ของจีนเมื่อปี 2007 ซึ่งมีนักวิทยาศาสตร์เข้าไปศึกษาผลกระทบจากมลพิษและตรวจพบสารโลหะหนักที่เป็นพิษปนเปื้อนอยู่ในแหล่งน้ำระดับสูง จนนำไปสู่ข้อสรุปว่า “อัตราการป่วยเป็นโรคมะเร็งของชาวบ้านมีความเชื่อมโยงโดยตรงกับการทำเหมืองแร่ในพื้นที่”
ก่อนหน้าที่จะมีรายงานฉบับดังกล่าวในปี 2013 รัฐบาลจีนแทบไม่เคยออกมาแสดงท่าทีหรือชี้แจงต่อข้อกล่าวหาเรื่องหมู่บ้านมะเร็งเลย
หวัง คานฟา ทนายความด้านสิ่งแวดล้อมผู้ก่อตั้งศูนย์ช่วยเหลือทางกฎหมายแก่ผู้ประสบภัยมลพิษ (CLAPV) ในกรุงปักกิ่ง เปิดเผยกับสำนักข่าว AFP ในเวลานั้นว่า “นั่นถือเป็นครั้งแรกที่คำว่า ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ ถูกระบุลงในเอกสารอย่างเป็นทางการของกระทรวง”
การยอมรับดังกล่าวเกิดขึ้นท่ามกลางแรงกดดันอย่างหนัก เนื่องจากก่อนหน้านั้นเพียงหนึ่งเดือน (มกราคม 2013) กรุงปักกิ่งและอีกหลายเมืองใหญ่เพิ่งเผชิญกับวิกฤตหมอกควันพิษรุนแรงที่พุ่งสูงเกินกว่าระดับอันตรายตามเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก (WHO)
“วิกฤตมลพิษที่รุนแรงจนแทบหายใจไม่ออกในครั้งนั้น ได้จุดชนวนให้เกิดกระแสความไม่พอใจของประชาชนอย่างกว้างขวาง และนำไปสู่การถกเถียงอย่างดุเดือดในสังคมจีนถึง ‘ราคาที่ต้องจ่าย’ จากการเร่งพัฒนาเศรษฐกิจอย่างก้าวกระโดดโดยละเลยสิ่งแวดล้อม” เพเชียนซ์ อดีตผู้สื่อข่าวของ BBC ประจำกรุงปักกิ่ง ระบุ
ซากโรงงานร้างที่ยังปล่อยพิษข้ามทศวรรษ…ในชนบทจีน
การยอมรับในเอกสารราชการครั้งนั้นเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของความจริงที่โหดร้ายยิ่งกว่า ดังที่รายงานเชิงสืบสวนของ The Guardian ซึ่งลงพื้นที่สำรวจหมู่บ้านมะเร็งในจีนในช่วงเมษายนปี 2013 ได้เปิดโปงว่า “แม้กระทรวงสิ่งแวดล้อมจะหลุดปากยอมรับ แต่หน่วยงานรัฐกลับสั่งตำหนิและส่งหนังสือกำชับไม่ให้สื่อท้องถิ่นใช้คำว่า ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ อีกต่อไป ปล่อยให้ชาวบ้านที่ล้มป่วยต้องเผชิญกับกำแพงแห่งการปฏิเสธและการข่มขู่ตามลำพัง
ที่น่ากังวลยิ่งกว่า และสะท้อนภาพความเสี่ยงในจังหวัดปราจีนบุรีได้ชัดเจนที่สุด คือ ‘บทเรียนจากหมู่บ้านตงซิง’ (Dongxing) ในมณฑลเจียงซู ซึ่ง The Guardian ชี้ให้เห็นว่า “แม้โรงงานเคมีต้นเหตุจะปิดตัวและถูกทิ้งร้างไปแล้วตั้งแต่ปี 2010 แต่กากสารพิษที่ถูกฝังกลบไว้ใต้ดินยังคงปล่อยกลิ่นและสารก่อมะเร็งตกค้างทำร้ายชุมชนต่อเนื่อง”
ดังที่นักวิจัยและผู้เชี่ยวชาญเตือนไว้ว่า
“โรคมะเร็งจากมลพิษใช้เวลาฟักตัวนานหลายปี กว่าชาวบ้านจะล้มป่วย หลักฐานมลพิษก็อาจเลือนหายหรือโรงงานปิดตัวไปแล้ว อีกทั้งในทางกฎหมายและวิทยาศาสตร์ การจะพิสูจน์ให้ชัดว่า ‘สารเคมีตัวไหนจากโรงงานใด’ เป็นต้นเหตุที่ทำให้คนป่วยเป็นมะเร็ง เป็นเรื่องที่ทำได้ยากมาก ทำให้ชาวบ้านแทบไม่มีทางเอาผิด หรือเรียกร้องค่าชดเชยได้เลย”
ในรายงานเชิงสืบสวนของ The Guardian เมื่อปี 2013 ได้ตีแผ่ชะตากรรมของชาวบ้านใน ‘หมู่บ้านหยางหลินกั่ง’ (Yanglingang) ซึ่งนิยามบ้านเกิดของตนเองว่าเป็นหนึ่งใน ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ ของจีน…ชุมชนขนาดเล็กที่ถูกรายล้อมไปด้วยโรงงานอุตสาหกรรมซึ่งปล่อยมลพิษ จนส่งผลให้อัตราการป่วยเป็นโรคมะเร็งพุ่งสูงเกินกว่าค่าเฉลี่ยระดับประเทศอย่างมาก
ในเวลานั้น สื่อมวลชน นักวิชาการ และองค์กรพัฒนาเอกชน (NGO) ของจีนประเมินว่า “มีหมู่บ้านลักษณะนี้กระจายอยู่ทั่วประเทศถึง 459 แห่ง ครอบคลุมเกือบทุกมณฑล ยกเว้นเพียงมณฑลชิงไห่และทิเบตทางตะวันตกอันห่างไกล”
ในหมู่บ้านหยางหลินกั่งซึ่งมีประชากรอาศัยอยู่เพียงไม่กี่ร้อยคน กลับมีผู้เสียชีวิตจากโรคมะเร็งไปแล้วอย่างน้อย 11 ราย นับตั้งแต่ปี 2003 จนถึงช่วงที่ผู้สื่อข่าวลงพื้นที่ในปี 2013 โดยมีผู้ป่วยรายใหม่ปรากฏขึ้นแทบทุกเดือน ไม่ว่าจะเป็นชายในหมู่บ้านที่กำลังเผชิญกับมะเร็งหลอดอาหาร หญิงเพื่อนบ้านที่เสียชีวิตด้วยมะเร็งเต้านมในปี 2010 หรือหญิงสาววัยเพียง 30 ปีที่จากไปด้วยโรคมะเร็งกระเพาะอาหารเมื่อปี 2012
ตัวเลขความสูญเสียเหล่านี้ล้วนเป็นเครื่องย้ำเตือนอันเจ็บปวดว่า “การเร่งพัฒนาเศรษฐกิจอย่างก้าวกระโดดของจีนตลอดสามทศวรรษก่อนหน้านั้น ต้องแลกมาด้วยต้นทุนชีวิตของผู้คนมหาศาล”
แม้ว่าในเดือนกุมภาพันธ์ ปี 2013 กระทรวงคุ้มครองสิ่งแวดล้อมของจีนจะเคยระบุคำว่า ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ ลงในแผนพัฒนา 5 ปีฉบับล่าสุดในขณะนั้น (ปี 2011–2015) ซึ่งถือเป็นการยอมรับในระดับกระทรวงครั้งแรกนับตั้งแต่ปัญหานี้ถูกเปิดเผยในปี 1998 จนกลุ่ม NGO และนักเคลื่อนไหวต่างพากันยกย่องว่าเป็นก้าวสำคัญสู่ความโปร่งใส
อย่างไรก็ตาม ความเชื่อมโยงระหว่างมลพิษกับปัญหาสุขภาพที่เลวร้ายลงเป็นความจริงที่ปฏิเสธไม่ได้ ในช่วง 3 ทศวรรษก่อนหน้านั้น อัตราการเสียชีวิตด้วยโรคมะเร็งในประเทศจีนพุ่งสูงขึ้นถึง 80% จนกลายเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับหนึ่งของประเทศ โดยในเขตเมือง อากาศที่เป็นพิษคือตัวการสำคัญ ส่วนในพื้นที่ชนบท ต้นเหตุหลักคือ ‘น้ำปนเปื้อน’ ซึ่งรายงานของรัฐบาลจีนในเวลานั้นระบุว่า “แม่น้ำและทะเลสาบมากกว่า 70% ทั่วประเทศเกิดการปนเปื้อนมลพิษ และเกือบครึ่งหนึ่งอยู่ในสภาพที่ไม่ปลอดภัยแม้แต่จะให้มนุษย์สัมผัส”
“โดยพื้นฐานแล้ว สถานการณ์ไม่ได้ดีขึ้นเลย” หลิว ลี่ช่าน นักข่าวในเมืองกว่างโจวผู้เขียนหนังสือเจาะลึกเรื่องหมู่บ้านมะเร็ง ให้สัมภาษณ์กับ The Guardian ในเวลานั้น พร้อมชี้ให้เห็นความน่ากลัวว่า “โรคมะเร็งที่เกิดจากมลพิษมักใช้เวลาฟักตัวและซ่อนเร้นจากการตรวจพบได้นานหลายปี ดังนั้น ต่อให้มะเร็งนั้นเกิดจากมลพิษที่ถูกกำจัดออกไปแล้วในวันนี้ แต่หมู่บ้านมะเร็งเหล่านี้ก็อาจจะยังคงค่อยๆ ผุดขึ้นมาเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ในอนาคตอยู่ดี”
ความเจริญเข้ามาพร้อมกับมลพิษ…(?)
หมู่บ้านหยางหลินกั่งแห่งนี้ไม่มีระบบน้ำประปาสาธารณะใช้ แต่ก่อนที่รัฐบาลจะเข้ามาสร้างเขตอุตสาหกรรมในช่วงต้นทศวรรษ 2000 ชาวบ้านก็ไม่เคยเดือดร้อนกับเรื่องนี้ เพราะแม่น้ำยังคงใสสะอาดและอุดมไปด้วยสัตว์น้ำ
ทว่านับตั้งแต่ช่วงกลางทศวรรษ 2000 เป็นต้นมา หมู่บ้านแห่งนี้กลับถูกขนาบข้างด้วยโรงงานกระดาษไนน์ ดรากอนส์ (Nine Dragons) และโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ที่พ่นควันขาวพวยพุ่งออกจากปล่องไฟสูง 4 ต้น ปกคลุมเรือนแพของชาวบ้านด้วยชั้นขี้เถ้าบางๆ อีกทั้งโรงงานกระดาษยังปล่อยน้ำเสียลงสู่แม่น้ำแยงซีโดยตรง จนทิ้งคราบตะกอนสีน้ำตาลแดงเอาไว้ตามโขดหินริมชายฝั่ง
ชาวบ้านจำต้องพึ่งพาวิธีแกว่งสารส้มเพื่อทำให้น้ำตกตะกอนก่อนนำมาดื่มกิน แต่ต่อให้กรองอย่างดีที่สุดแล้ว น้ำก็ยังคงมีรสชาติเจือปนของสารเคมีจากโรงงานหลงเหลืออยู่จางๆ
“แทบทุกคนในหมู่บ้านต่างมีอาการเจ็บป่วยเรื้อรัง ตั้งแต่โรคระบบทางเดินหายใจอย่างหลอดลมอักเสบจนต้องนอนติดเตียง ไปจนถึงโรคร้ายแรงที่คร่าชีวิตคนในครอบครัว ทำให้ชาวบ้านหลายรายต้องแบกรับภาระหนี้สินก้อนโตเพื่อนำมาจ่ายค่ารักษาพยาบาลโดยแทบมองไม่เห็นหนทางชดใช้คืน”
— ชาวบ้านในพื้นที่เปิดเผยกับผู้สื่อข่าวในขณะนั้น
ผู้เชี่ยวชาญชี้ให้เห็นว่า “เมื่อมณฑลที่มั่งคั่งของจีนเริ่มเข้มงวดเรื่องสิ่งแวดล้อมมากขึ้น โรงงานที่ก่อมลพิษก็มักถูกผลักดันให้ย้ายฐานไปยังพื้นที่ชนบทที่ยากจนและห่างไกล ซึ่งมีการตรวจสอบที่หละหลวมกว่า” ดังที่ศาสตราจารย์ ลี หลิว จากมหาวิทยาลัยเซ็นทรัลมิสซูรี เคยระบุไว้ในรายงานเมื่อปี 2010 ว่า “อุตสาหกรรมที่ก่อมลพิษจะยังคงเคลื่อนย้ายลึกเข้าไปในแผ่นดินใหญ่ ตราบใดที่พื้นที่เหล่านั้นยังคงยึดถือแนวทางการพัฒนาแบบเติบโตไว้ก่อน”
ผลลัพธ์ของการพัฒนาดังกล่าวสะท้อนชัดเจนผ่านชะตากรรมของหมู่บ้านตงซิง ในมณฑลเจียงซู ซึ่งอยู่ห่างจากหมู่บ้านหยางหลินกั่งไปทางเหนือราว 4 ชั่วโมง ชาวบ้านที่นี่ต้องดิ้นรนต่อสู้ตามลำพังท่ามกลางผลกระทบจากโรงงานเคมีจูหลง (Julong) ผู้ผลิตสารก่อมะเร็งคลอโรฟีนอล (Chlorophenol) ปีละกว่า 2,000 ตัน ซึ่งตั้งอยู่ทางตอนใต้ของหมู่บ้าน
นับตั้งแต่โรงงานเปิดดำเนินการในปี 2000 ไม่เพียงฝูงเป็ด ไก่ และห่านของชาวบ้านจะล้มตายเป็นจำนวนมาก แต่ผู้คนยังต้องนอนเอาผ้าชุบน้ำปิดจมูกเพื่อหนีกลิ่นสารเคมีรุนแรง ส่วนบริเวณโรงเรียนประถมที่อยู่ห่างออกไปเพียง 300 เมตร ก็เต็มไปด้วยกลิ่นเหม็นที่เป็นพิษจนผู้ปกครองต้องย้ายลูกหลานไปเรียนที่ตำบลอื่นแทน
สื่อมวลชนและนักวิชาการจีนต่างจับตาอัตราการป่วยเป็นมะเร็งที่พุ่งสูงของหมู่บ้านตงซิงมาตั้งแต่ปี 2006 โดยมีข้อมูลชี้ว่า “โรงงานแห่งนี้อาจเป็นต้นเหตุให้ชาวบ้านมากกว่า 100 คนป่วยเป็นโรคมะเร็งในช่วงปี 2000–2005”
และที่น่ากังวลที่สุดคือ แม้โรงงานเคมีจูหลงจะปิดตัวและกลายเป็นเพียงซากร้างไปแล้วตั้งแต่ปี 2010 แต่ผลกระทบกลับยังคงหลงเหลืออยู่ต่อเนื่องอีกหลายทศวรรษ เพราะกากสารพิษที่ถูกฝังกลบไว้ใต้ดินบริเวณใกล้ซากโรงงานยังคงส่งกลิ่นสารเคมีจางๆ ลอยมากับลมเหนือ ขณะที่ลำธารซึ่งเคยไหลหล่อเลี้ยงหมู่บ้านก็เหือดแห้งไปจนหมดสิ้น
ฝันร้ายที่ยังไม่จบ : เคสล่าสุดในปี 2026 ตอกย้ำบทเรียนราคาแพง
แม้เวลาจะล่วงเลยมากว่าทศวรรษนับตั้งแต่รายงานของ BBC และ The Guardian ถูกเผยแพร่ แต่ปรากฏการณ์ ‘หมู่บ้านมะเร็ง’ ในจีนก็ยังไม่เลือนหายไป ล่าสุดในเดือนพฤษภาคมปี 2026 สำนักข่าว South China Morning Post (SCMP) ได้รายงานถึงวิกฤตที่เกิดขึ้นกับ ‘หมู่บ้านหวงถู่โป’ (Huangtupo) ในเมืองอู่ฮั่น มณฑลหูเป่ย์ ซึ่งมีประชากรเพียง 585 คน แต่กลับพบผู้ป่วยโรคมะเร็งและลูคีเมียสะสมสูงถึง 62 ราย โดยส่วนใหญ่มีอายุไม่ถึง 50 ปี
ต้นตอของโศกนาฏกรรมครั้งนี้พุ่งเป้าไปที่โรงงานผลิตสารเคมีบริเวณปากทางเข้าหมู่บ้าน ซึ่งลักลอบปล่อยน้ำเสียจนแหล่งน้ำในชุมชนเปลี่ยนเป็นสีดำคล้ำราวกับซีอิ๊ว และแม้ทางการจะเคยสั่งระงับการปล่อยของเสียไปแล้ว แต่โรงงานกลับยังคงแอบดำเนินการต่ออย่างไม่เกรงกลัวกฎหมาย
เหตุการณ์ล่าสุดนี้เป็นเครื่องยืนยันอย่างชัดเจนว่า “หากการบังคับใช้กฎหมายและระบบกำจัดกากอุตสาหกรรมยังหละหลวม ประวัติศาสตร์ซ้ำรอยย่อมเกิดขึ้นได้เสมอ”
(Photo by Shutterstock / camilomol)
