ชาวโรฮีนจาหลายพันคนในค่ายผู้ลี้ภัยขนาดใหญ่ในบังกลาเทศพากันฉลองคำตัดสินครั้งสำคัญของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) เมื่อวันพฤหัสบดีที่ผ่านมา (19 พ.ย.) ว่า รัฐบาลเมียนมาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชนกลุ่มน้อยชาวมุสลิมระหว่างปฏิบัติการทางทหารเมื่อปี 2017
แต่สำนักข่าว Reuters ระบุว่า คำตัดสินดังกล่าวไม่ได้ทำให้ชาวโรฮีนจากว่า 1.2 ล้านคนที่อาศัยอยู่บนพื้นที่แคบๆ ทางตะมันออกเฉียงใต้ของบังกลาเทศ ใกล้กับชายแดนเมียนมา ขยับเข้าใกล้คำว่าได้กลับบ้านเกิดซึ่งมีสงครามกลางเมืองมาตั้งแต่รัฐประหารเมื่อปี 2021
สำหรับบังกลาเทศ ซึ่งกำลังประสบความยากลำบากในการดูแลชาวโรฮีนจาจำนวนมหาศาล ในขณะที่ความช่วยเหลือจากนานาชาติลดน้อยลงเรื่อยๆ คำตัดสินของศาลโลกอาจเป็นตัวเร่งปฏิกิริยาให้ส่งชาวโรฮีนจาเหล่านั้นกลับประเทศ ซึ่งกระทรวงการต่างประเทศบังกลาเทศระบุว่า “ยังคงเป็นหนทางเดียวที่ใช้การได้ในการแก้ไขวิกฤตนี้”
หุมายัน โคบีร์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการต่างประเทศของบังกลาเทศเผยถึงกำหนดกรอบเวลาที่เป็นไปได้สำหรับการส่งตัวชาวโรฮีนจากลับนับตั้งแต่มีคำพิพากษาออกมากับ Reuters ว่า “เรื่องนี้คงไม่เกิดขึ้นในวันพรุ่งนี้หรือในเร็วๆ นี้ เราจะร่วมมือกับหน่วยงานอื่นๆ เพื่อกดดันในระดับพหุภาคี โดยมุ่งหวังให้เกิดเส้นทางที่ปลอดภัยภายในระยะเวลา 1 ถึง 1 ปีครึ่ง”
ความพยายามตลอดหลายปีที่ผ่านมาในการส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศประสบความล้มเหลว นักวิเคราะห์มองว่า รัฐบาลเมียนมา ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากกองทัพที่ถูกศาลยุติธรรมระหว่างประเทศตำหนิอย่างรุนแรงจากกรณีการสังหารหมู่ การใช้ความรุนแรงทางเพศ และการวางเพลิงนั้น ไม่น่าจะยอมรับการส่งตัวผู้ลี้ภัยกลับ
ไซจีซินโซ นักวิเคราะห์อิสระด้านเมียนมาเผยว่า “หนึ่งในคำสั่งเหล่านั้นคือ การรับรองว่าจะมีการส่งตัวพวกเขากลับบ้านเกิดอย่างปลอดภัย แต่ในความเป็นจริง โอกาสที่จะเกิดขึ้นได้มีน้อยมาก” โดยชี้ให้เห็นถึงสงครามกลางเมืองที่เกิดขึ้นหลังการโค่นล้มรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งของอองซานซูจีในเดือนกุมภาพันธ์ 2021
ขณะที่รัฐบาลเมียนมาเผยเมื่อวันศุกร์ (20 พ.ย.) ว่า คำตัดสินของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศไม่เป็นเอกฉันท์และไม่ยุติธรรม และอ้างว่า เมียนมาถูกกล่าวหาอย่างไม่เป็นธรรม

การสู้รบในรัฐยะไข่
6 ปีหลังจากชาวโรฮีนจาประมาณ 750,000 คนหลบหนีการปราบปรามโดยกองทัพเมียนมา ซึ่งเป็นเหตุการณ์สำคัญในคดีฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ได้เกิดการสู้รบระลอกใหม่ขึ้นในรัฐยะไข่ช่วงปลายปี 2023 ระหว่างกองทัพเมียนมากับกลุ่มกบฏกองทัพอาระกัน (Arakan Army) ส่งผลให้มีผู้คนหลบหนีข้ามพรมแดนไปยังบังกลาเทศเพิ่มมากขึ้น ทำให้จำนวนผู้ลี้ภัยในบังกลาเทศพุ่งสูงขึ้นอีก
กองทัพอาระกัน ซึ่งเป็นหนึ่งในกลุ่มติดอาวุธที่มีอิทธิพลมากที่สุดของเมียนมา ชิงการควบคุมรัฐยะไข่เกือบทั้งหมดจากกองทัพนับตั้งแต่นั้น และครอบครองพื้นที่ที่ผู้ลี้ภัยชาวโรฮีนจาจะกลับมาอยู่
กองทัพอาระกัน ซึ่งถูกกล่าวหาว่ากระทำกับชาวโรฮีนจาอย่างโหดร้ายป่าเถื่อนด้วย ยังไม่แสดงความคิดเห็นต่อคำตัดสินของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ และโฆษกของกลุ่มไม่ตอบคำถามจาก Reuters
เมื่อเดือนสิงหาคมทางการเมียนมาระบุว่า การตรวจสอบพบว่ามีบุคคลจำนวน 308,797 คน ซึ่งอาศัยอยู่ในค่ายพักพิงในบังกลาเทศ เคยเป็นผู้อยู่อาศัยในรัฐยะไข่มาก่อน แต่การส่งตัวกลับจะเริ่มต้นขึ้นก็ต่อเมื่อสถานการณ์ด้านความปลอดภัยในพื้นที่ดังกล่าวดีขึ้นเท่านั้น
การคาดการณ์จากหลายแหล่งระบุว่า ก่อนการอพยพครั้งใหญ่ในปี 2017 ชาวโรฮีนจาราว 1.1 ล้านคนอาศัยอยู่ในเมียนมา แต่ปัจจุบันมีเพียง 600,000 คนเท่านั้นที่ยังอยู่ในรัฐยะไข่ รวมทั้ง 140,000 คนที่อาศัยอยู่ในค่ายผู้อพยพ
เมียนมามองว่าชาวโรฮีนจาเป็นผู้อพยพผิดกฎหมายจากบังกลาเทศมานานแล้ว และปฏิเสธการให้สัญชาติแก่คนเหล่านี้ แม้ว่าครอบครัวชาวโรฮีนยาจะอาศัยอยู่ในเมียนมามาหลายชั่วอายุคนแล้วก็ตาม
“หากปราศจากสถานะพลเมือง สิทธิ และความมั่นคงที่แท้จริง การเดินทางกลับย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้”
— คริส เลวา ผู้อำนวยการกลุ่ม ‘อาระกันโปรเจกต์’ ซึ่งเป็นองค์กรติดตามสถานการณ์วิกฤตชาวโรฮีนจา
“ดิฉันกังวลอย่างยิ่งต่อชาวโรฮีนจาที่ยังคงอยู่ในค่ายผู้พลัดถิ่นภายในประเทศ (IDP) ในเมืองซิตตเว ซึ่งพวกเขาถูกจำกัดอิสรภาพ ต้องพึ่งพากองทัพในการเข้าถึงความช่วยเหลือและการเดินทาง อีกทั้งยังมีความเสี่ยงสูงที่จะถูกแก้แค้น” เลวาเผย

ตัวเลือกของบังกลาเทศ
บังกลาเทศซึ่งกำลังประสบปัญหาขาดแคลนเงินทุนและมีประชากร 175 ล้านคน ไม่อนุญาตให้ชาวโรฮีนจาประกอบอาชีพภายในประเทศ และต้องการให้พวกเขาออกไปจากประเทศ แต่ก็ย้ำอยู่เสมอว่า ชาวโรฮีนจาจะเดินทางกลับได้ก็ต่อเมื่อสถานการณ์เหมาะสมแล้วเท่านั้น
แม้ว่าคำตัดสินของศาลโลกจะเสริมความแข็งแกร่งให้กับข้อเรียกร้องของบังกลาเทศในการส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศในที่สุด ซึ่งรวมถึงการใช้กลไกทางการทูต แต่คำตัดสินนี้ก็ยิ่งทำให้สถานการณ์ของบังกลาเทศยากลำบากมากขึ้นเช่นกัน
ริชาร์ด ฮอร์ซีย์ ที่ปรึกษาอาวุโสประจำภูมิภาคเอเชียของกลุ่มคลังสมอง International Crisis Group กล่าวว่า “บังกลาเทศจะต้องเจรจาเรื่องการส่งตัวกลับต่อไปกับรัฐที่ศาลเพิ่งตัดสินว่ามีความรับผิดชอบต่อการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ และในขณะเดียวกันก็ต้องเจรจากับกองทัพอาระกันมากขึ้นเรื่อยๆ ด้วย”
โคบีร์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการต่างประเทศของบังกลาเทศเผยว่า บังกลาเทศ ซึ่งดำรงตำแหน่งประธานสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติเป็นเวลาหนึ่งปีโดยเริ่มตั้งแต่เดือนกันยายนที่ผ่านมา จะมุ่งเสริมสร้างความร่วมมือแบบพหุภาคีกับสหประชาชาติและหน่วยงานอื่น ๆ เพื่อสร้างเงื่อนไขสำหรับการส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศ
อย่างไรก็ตาม การจัดหาเงินทุนยังคงเป็นประเด็นสำคัญในการให้ความช่วยเหลือชาวโรฮีนจาในบังกลาเทศ โดยข้อมูลจากสหประชาชาติระบุว่า จนถึงขณะนี้ได้รับเงินทุนเพื่อมนุษยธรรมสำหรับปี 2026 ไปแล้วเพียงประมาณ 69% ของยอดรวม 710 ล้านดอลลาร์สหรัฐที่จำเป็นต้องใช้
มาเลเซียก็พยายามส่งผู้ลี้ภัยชาวโรฮีนจากลับเมียนมาท่ามกลางความตึงเครียดกับชุมชนท้องถิ่นที่ทวีขึ้น ข้อมูลจากกระทรวงมหาดไทยของมาเลเซียซึ่งอ้างข้อมูลขององค์การสหประชาชาติระบุว่า ณ สิ้นเดือนกันยายน ชาวโรฮีนจา 133,400 คนขึ้นทะเบียนเป็นผู้ลี้ภัยและเป็นผู้ขอลี้ภัยในมาเลเซีย
เมื่อวันศุกร์ที่ผ่านมา มาเลเซียประกาศว่า จะดำเนินการตั้งถิ่นฐานใหม่ให้กับผู้ลี้ภัยชาวโรฮีนจาจำนวน 10,000 คนในประเทศตุรกี ผ่านโครงการฝึกทักษะที่เป็นระบบ ซึ่งถือเป็นความพยายามครั้งสำคัญในการจัดหาที่อยู่อาศัยใหม่ให้แก่กลุ่มคนเหล่านี้
สำหรับ โมฮัมเหม็ด ซูเบียร์ ซึ่งอาศัยอยู่ในค่ายผู้ลี้ภัยที่แออัดในบังกลาเทศ คำตัดสินของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศเปรียบเสมือนสิ่งปลุกเร้ากำลังใจครั้งสำคัญสำหรับผู้ลี้ภัยชาวโรฮีนจาเช่นเขา
ชายวัย 24 ปีผู้นี้บอกว่า “ในฐานะชาวโรฮีนจา ช่วงเวลานี้ช่วยเติมพลังให้ผมอีกครั้ง ความฝันสูงสุดของผมไม่ใช่แค่การได้เห็นโลกยอมรับในสิ่งที่เกิดขึ้นกับพวกเราเท่านั้น แต่คือการได้เห็นวันที่พวกเราสามารถเดินได้อย่างอิสระบนผืนแผ่นดินบรรพบุรุษของเรา”
Photo by CHAIDEER MAHYUDDIN / AFP





