ใครที่ยังคิดว่า ‘ปลาทองความจำสั้น’ อยู่ บอกเลยว่า ‘เป็นเรื่องไม่จริงสุดๆ’ เรามักเคยได้ยินคำกล่าวว่า ‘ปลาทองมีความจำสั้นแค่ 3 วินาที’ แต่จริงๆ แล้วนักวิทยาศาสตร์ออกมาบอกแล้วมันไม่ใช่!!!
“ปลาทองและปลาชนิดอื่นๆ เกือบทั้งหมดมีความจำที่สมบูรณ์แบบเกี่ยวกับสถานที่ต่างๆ หรือแม้แต่ลักษณะเฉพาะของเพื่อนๆ ของมันด้วย”
— ศาสตราจารย์ คูลัม บราวน์ ผู้เชี่ยวชาญด้านความฉลาดของปลาจากมหาวิทยาลัยแมคควอรี่ ในซิดนีย์ บอก
ศาสตราจารย์บราวน์กล่าวในรายการ ‘Naturebang’ ของช่องวิทยุ BBC Radio 4 ว่า “ผมกล้าพูดได้เลยว่าไม่มีสิ่งมีชีวิตชนิดใดที่มีความจำสั้นขนาดนั้น เพราะหากเป็นเช่นนั้นจริง ไม่ว่าจะเป็นปลาหรือสัตว์ไหนๆ ก็คงไม่สามารถเอาชีวิตรอดได้นานในโลกแห่งความเป็นจริง”
แม้ผู้คนทั่วโลกมักจะบูลลี่ปลาทองว่ามีความจำและทักษะการรับรู้ที่แย่มาก ไม่ว่าจะที่ไหนในโลก แต่ศาสตราจารย์บราวน์แย้งว่า “หากความเชื่อนี้เป็นเรื่องจริง ปลาก็คงไม่สามารถเรียนรู้พฤติกรรมใหม่ๆ หรือปรับตัวให้เข้ากับการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมได้อย่างแน่นอน”
แม้ความเชื่อนี้จะแพร่หลายเพียงใด แต่บรรดานักวิทยาศาสตร์ต่างรู้มานานหลายปีแล้วว่า ‘ปลามีความสามารถในการเรียนรู้ที่น่าทึ่ง’
เพื่อพิสูจน์ว่าปลาทอง หรือปลาทั่วไปไม่ได้ความจำสั้นอย่างที่ใครหลายคนเชื่อ ศาสตราจารย์บราวน์จึงออกแบบการทดลองเพื่อจำลองวิธีที่ปลาเรียนรู้เพื่อเอาชีวิตรอดจากอวนเรือประมงได้อย่างไร
ในการทดลอง ศาสตราจารย์บราวน์ได้เอาปลาสายรุ้ง (rainbow fish) มาใส่ไว้ในตู้ปลาที่มีตาข่ายอวนลากจำลองขนาดเล็ก ซึ่งถูกเจาะรูทิ้งไว้เพียงรูเดียวเพื่อใช้เป็นทางหนีของปลา และเมื่อทำการทดลองซ้ำหลายครั้ง ศาสตราจารย์บราวน์ก็สังเกตเห็นว่า ‘ปลาสายรุ้งสามารถหาทางหนีจากตาข่ายได้เร็วขึ้น’
“เมื่อสิ้นสุดการทดลองไป 4-5 ครั้ง พวกมันจะว่ายน้ำได้อย่างสงบนิ่งอยู่หน้าตาข่าย และพอว่ายไปได้ประมาณครึ่งตู้ปลา พวกมันจะหันตัวกลับแล้วว่ายทะลุรูนั้นออกไปโดยตรงเลย ผมรู้สึกว้าวมาก มันเหลือเชื่อจริงๆ”
— ศาสตราจารย์บราวน์ เล่า
แต่สิ่งที่น่าทึ่งยิ่งกว่านั้นคือ เมื่อศาสตราจารย์บราวน์ลองนำปลาเหล่านั้นกลับมาใส่ในตู้จำลองเดิมอีกครั้งหลังเวลาผ่านไปนานถึง 11 เดือน พวกมันก็ยังคงจำช่องทางหนีเอาชีวิตรอดได้ทันที ซึ่งนี่เป็นการตอกกลับความเชื่อที่บอกว่าปลาทองมักความจำสั้นได้เป็นอย่างดี เพราะผลการทดลองนี้พิสูจน์แล้วว่า “พวกมันสามารถจดจำเส้นทางหนีอวนลากได้นานเกือบ 1 ปีเลยทีเดียว”
และนี่ไม่ใช่การศึกษาเพียงชิ้นเดียวที่พิสูจน์ให้เห็นว่า ‘ปลา’ มีหน่วยความจำที่ ‘ดีเกินคาด’ ไม่เหมือนกับคำร่ำลือผิดๆ ที่ว่า ‘มันความจำสั้น’
ในปี 2022 นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ดได้ทำการทดลองสุดทึ่งด้วยการฝึกปลาทอง 9 ตัวให้ว่ายน้ำโดยตั้งโจทย์ให้พวกมันว่ายไปหยุดที่ระยะ 70 เซนติเมตรพอดีเป๊ะ ซึ่งผลลัพธ์ที่ได้ก็ช่วยกู้ศักดิ์ศรีให้ปลาทองเพราะนักวิจัยพบว่า “พวกมันฉลาดพอที่จะใช้เส้นลายทางบนผนังตู้ปลาเป็นจุดสังเกตในการคำนวณและกะระยะทางว่ายน้ำได้อย่างแม่นยำ ซึ่งเป็นทักษะแบบเดียวกับที่ปลาในธรรมชาติใช้ก้อนหินหรือกอสาหร่ายเป็นจุดสังเกต”
จากบ้านเกิดมานานก็จำทางว่ายกลับมาได้!!!
ในทำนองเดียวกัน ศาสตราจารย์บราวน์ชี้ให้เห็นว่า ปลาหลายชนิดสามารถว่ายน้ำกลับสู่แหล่งเพาะพันธุ์ดั้งเดิมของพวกมันได้อย่างแม่นยำ แม้ว่าพวกมันจะออกไปเผชิญโลกและใช้ชีวิตอยู่กลางทะเลนานหลายปีก็ตาม ซึ่งเป็นข้อพิสูจน์ชั้นดีที่ช่วยลบคำบูลลี่เรื่องความจำสั้นออกไปจนหมดสิ้น
“เราทุกคนต่างรู้ดีว่าปลาเทราต์และปลาแซลมอนจะว่ายกลับมายังแหล่งเพาะพันธุ์เดิมเพื่อวางไข่ในทุกๆ ปี ซึ่งเรื่องนี้เป็นที่รู้กันดีในบรรดาชาวประมงและนักตกปลาในท้องถิ่น นอกจากนี้ยังมีหลักฐานที่น่าทึ่งบางอย่างเกี่ยวกับรูปแบบการอพยพ พฤติกรรมการวางไข่ รวมถึงแหล่งหากินของพวกมัน ที่ถูกถ่ายทอดส่งต่อเป็นวัฒนธรรมจากปลาตัวหนึ่งสู่อีกตัวหนึ่ง และจากรุ่นสู่รุ่นเช่นกัน” ศาสตราจารย์บราวน์ กล่าวเสริม
ตัวอย่างเช่น สหราชอาณาจักรเป็นถิ่นอาศัยของปลาแซลมอนแอตแลนติก ซึ่งพวกมันจะวางไข่ในกรวดของลำธารน้ำจืดตามแนวชายฝั่งตะวันตกของสกอตแลนด์ หลังจากฟักเป็นตัวแล้ว ลูกปลาแซลมอนจะใช้เวลาใช้ชีวิตอยู่ในน้ำจืดนานหลายเดือนหรืออาจเป็นปี ก่อนที่จะว่ายลงสู่ทะเล
เมื่อปลาแซลมอนเติบโตเต็มวัย พวกมันอาจจะออกเดินทางใช้ชีวิตอยู่ในทะเลลึกยาวนานได้ถึง 6 ปี แต่ความมหัศจรรย์คือ “พวกมันยังสามารถจำทางและว่ายน้ำกลับขึ้นไปยังลำธารเดิมที่เป็นบ้านเกิดเพื่อวางไข่ได้ในช่วงฤดูใบไม้ร่วง” ซึ่งผลลัพธ์นี้ช่วยกู้หน้าให้เผ่าพันธุ์ปลาที่โดนบูลลี่เรื่องความจำสั้นได้อย่างงดงาม
“ในความเป็นจริงแล้ว หากคุณลองแยกย่อยดูจะพบว่า พฤติกรรมส่วนใหญ่ของสัตว์ที่ปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมได้ดี เป็นเพราะพวกมันเรียนรู้ผ่านระบบความจำ นอกจากนี้ ปลายังมีความสามารถในการจดจำแยกแยะกันเองได้ และพวกมันมักจะเลือกเข้าร่วมฝูงกับปลาตัวเดิมที่เคยเจอกันมาก่อนเป็นพิเศษด้วย...เมื่อมองย้อนกลับไป ความเชื่อที่ว่าความจำของปลาทองนั้นสั้นเพียงแค่ไม่กี่วินาที มันเป็นเพียงความคิดที่ไร้สาระและไม่สมเหตุสมผลสิ้นดี”
— ศาสตราจารย์บราวน์ กล่าวสรุป
ปลาทองไม่ได้มีความจำแค่ 3 วินาทีนะ! หยุดบูลลี่!!!!
