เหนือพื้นโลกขึ้นไปหลายร้อยกิโลเมตร กำลังเกิดวิกฤตสิ่งแวดล้อมรูปแบบหนึ่งที่แทบมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่กำลังขยายตัวตามกิจกรรมของมนุษย์ นั่นคือ “ขยะอวกาศ”
ที่หอดูดาวชิลโบลตัน (Chilbolton Observatory) ทางตอนใต้ของอังกฤษ จานเรดาร์ขนาดมหึมากำลังหมุนกวาดผ่านท้องฟ้า เพื่อตรวจจับและติดตามวัตถุที่กำลังเคลื่อนที่อยู่ในวงโคจร ตั้งแต่ดาวเทียมที่ยังทำงาน ซากจรวดที่หมดภารกิจ ไปจนถึงเศษชิ้นส่วนจากการระเบิดและการชนกันในอวกาศ
สถานที่แห่งนี้ดำเนินงานโดย RAL Space ห้องปฏิบัติการอวกาศแห่งชาติของอังกฤษ และทำหน้าที่เป็นหนึ่งในแนวหน้าของระบบเฝ้าระวังอวกาศของประเทศ โดยข้อมูลที่ตรวจจับได้จะถูกส่งต่อไปยัง National Space Operations Centre (NSpOC)ซึ่งทำงานตลอด 24 ชั่วโมงเพื่อประเมินความเสี่ยงจากการชนกันของวัตถุในวงโคจร รวมถึงติดตามวัตถุที่กำลังตกกลับเข้าสู่ชั้นบรรยากาศโลก
46,000 ชิ้น ขยะที่ไม่มีใครเก็บกวาดได้
“ปัจจุบันมีเศษซากอวกาศมากกว่า 46,000 ชิ้น ที่สามารถตรวจติดตามได้ในวงโคจร และมีมวลรวมประมาณ 17,000 ตัน”
— ข้อมูลจากองค์การอวกาศยุโรป (ESA) ระบุ
ตัวเลขดังกล่าวเป็นเพียงส่วนหนึ่งของปัญหา เพราะยังมีเศษวัตถุขนาดเล็กอีกจำนวนมหาศาลที่มนุษย์ไม่สามารถติดตามได้ทั้งหมด ต้นกำเนิดของขยะเหล่านี้มีตั้งแต่ดาวเทียมที่หมดอายุการใช้งาน ตัวจรวดที่ถูกทิ้งไว้ในวงโคจร ไปจนถึงเศษชิ้นส่วนที่เกิดจากการปล่อยยาน การระเบิด และการชนกันของวัตถุที่มนุษย์ส่งขึ้นไป
แม้เศษซากแต่ละชิ้นจะมีขนาดแตกต่างกัน แต่สิ่งที่ทำให้มันอันตรายคือ ความเร็วสูงมากของวัตถุในวงโคจร การชนกับดาวเทียมที่กำลังทำงานเพียงครั้งเดียวสามารถสร้างความเสียหายรุนแรง และอาจทำให้เกิดเศษซากชุดใหม่จำนวนมาก
แมทธิว อาร์เชอร์ รองผู้อำนวยการฝ่ายการปล่อยยานและการรับรู้สถานการณ์อวกาศของ UK Space Agency อธิบายว่า วัตถุส่วนใหญ่ไม่ได้ชนกับอะไรในเวลาส่วนใหญ่ แต่เศษซากแต่ละชิ้นยังคงมีศักยภาพที่จะสร้างความเสียหายอย่างรุนแรง หรือแม้กระทั่งทำลายดาวเทียมได้
และนั่นทำให้ปัญหาขยะอวกาศแตกต่างจากขยะบนพื้นโลกอย่างสิ้นเชิง เพราะเมื่อมันถูกทิ้งขึ้นไปแล้ว มนุษย์ไม่สามารถส่งรถเก็บขยะขึ้นไปกวาดทำความสะอาดได้ง่าย ๆ
วงโคจรเริ่มแออัด ปัญหาจึงไม่ได้อยู่แค่บนฟ้า
ความเสี่ยงยิ่งเพิ่มขึ้นเมื่อจำนวนดาวเทียมในวงโคจรเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว
ปัจจุบันมีดาวเทียมประมาณ 14,000 ดวง โคจรรอบโลก และมีแผนจะส่งดาวเทียมขึ้นไปอีกประมาณ 1.7 ล้านดวงในช่วงหลายปีข้างหน้า ขณะที่ SpaceX เพียงบริษัทเดียวก็มีแผนขยายเครือข่ายดาวเทียมอย่างมหาศาล
ดาวเทียมเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงเทคโนโลยีเพื่อการสื่อสารหรืออินเทอร์เน็ต แต่กลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของโลกยุคใหม่ ตั้งแต่ระบบนำทาง การสื่อสาร การพยากรณ์อากาศ การติดตามภัยพิบัติ ไปจนถึงกิจกรรมทางเศรษฐกิจ
“โครงสร้างพื้นฐานด้านอวกาศมีส่วนสนับสนุนเศรษฐกิจของสหราชอาณาจักรราว 20% และเมื่อจำนวนวัตถุเพิ่มขึ้น อวกาศก็ยิ่งแออัด ทำให้ความจำเป็นในการติดตามสิ่งต่างๆ ในวงโคจรเพิ่มขึ้นตามไปด้วย”
— อาร์เชอร์ ระบุ
NSpOC ซึ่งได้รับคำมั่นลงทุนจากรัฐบาลอังกฤษ 85 ล้านปอนด์ หรือประมาณ 114 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ปัจจุบันออกคำเตือนความเสี่ยงจากการชนแก่ผู้ประกอบการดาวเทียมประมาณ 3,000 ครั้งต่อเดือน ตัวเลขนี้สะท้อนว่า “การจราจรในอวกาศ” ไม่ได้เป็นเรื่องไกลตัวอีกต่อไป แต่กำลังกลายเป็นปัญหาการจัดการพื้นที่ที่มนุษย์เข้าไปใช้งานมากขึ้นเรื่อยๆ
“Kessler Syndrome” ขยะหนึ่งชิ้นสร้างขยะอีกนับพัน
สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์กังวลมากกว่าการมีขยะเพิ่มขึ้น คือความเป็นไปได้ที่มันจะเข้าสู่ “Kessler Syndrome” แนวคิดนี้อธิบายสถานการณ์ที่วัตถุในวงโคจรเกิดการชนกันและแตกออกเป็นเศษซากจำนวนมาก เศษซากเหล่านั้นเพิ่มโอกาสชนกับวัตถุอื่น และก่อให้เกิดเศษซากชุดใหม่ต่อเนื่องเป็นปฏิกิริยาลูกโซ่ พูดง่ายๆ คือ ยิ่งมีขยะมาก โอกาสชนก็ยิ่งเพิ่ม และการชนแต่ละครั้งก็สามารถสร้างขยะเพิ่มขึ้นอีก
ความเสี่ยงจึงไม่ได้อยู่ที่ดาวเทียมหนึ่งดวงจะถูกทำลายเท่านั้น แต่คือความเป็นไปได้ที่บางพื้นที่ของวงโคจรจะมีเศษซากหนาแน่นจนการส่งดาวเทียมใหม่ขึ้นไปหรือใช้งานดาวเทียมในพื้นที่นั้นทำได้ยากขึ้นอย่างมาก
เหตุการณ์ล่าสุดยิ่งทำให้ประเด็นนี้กลับมาได้รับความสนใจ เมื่อชิ้นส่วนจรวด SpaceX ขนาดประมาณรถบัสพุ่งชนดวงจันทร์ และทำให้เกิดกลุ่มเศษวัสดุกระจายออกมา ขณะที่นักวิจัยยังคงติดตามว่าการเพิ่มขึ้นของวัตถุและเศษซากในอวกาศจะส่งผลต่อความปลอดภัยของกิจกรรมอวกาศในระยะยาวอย่างไร
สิ่งแวดล้อมไม่ได้จบที่พื้นโลก
ซาราห์ แนช หัวหน้าศูนย์ปฏิบัติการของหอดูดาวชิลโบลตัน มองว่า สภาพแวดล้อมในอวกาศกำลังเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว เพราะมีวัตถุจำนวนมากที่ไม่สามารถควบคุมได้ และมีหลายประเทศเข้ามาใช้งานพื้นที่เดียวกัน
“หนทางเดียวที่ทั้งหมดจะสามารถดำเนินต่อไปได้อย่างปลอดภัย คือการติดตามว่าวัตถุทุกอย่างอยู่ที่ไหน”
ประโยคนี้อาจเป็นหัวใจสำคัญของปัญหาขยะอวกาศ เพราะเมื่อมนุษย์กำลังขยายขอบเขตการใช้ประโยชน์จากอวกาศ คำถามเรื่อง “ใครรับผิดชอบสิ่งที่ถูกทิ้งไว้?” จึงกำลังมีความสำคัญไม่ต่างจากปัญหาขยะบนโลก
อวกาศอาจดูเหมือนไม่มีพื้นที่จำกัด แต่ในความเป็นจริง วงโคจรที่ดาวเทียมสามารถใช้งานได้อย่างปลอดภัยมีข้อจำกัด และวัตถุที่ถูกทิ้งไว้ไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่เปลี่ยนสถานะจาก “เทคโนโลยีที่หมดอายุ” กลายเป็น “ความเสี่ยงที่ยังคงเคลื่อนที่อยู่”
จากขยะอวกาศสู่การป้องกันโลก
ภารกิจของชิลโบลตันไม่ได้หยุดอยู่ที่การติดตามขยะอวกาศ แต่ยังเกี่ยวข้องกับ Planetary Defense หรือการป้องกันโลกจากวัตถุอวกาศ โดยอังกฤษได้เข้าร่วมเครือข่ายเตือนภัยดาวเคราะห์น้อยนานาชาติ (IAWN) ซึ่งทำหน้าที่ติดตามดาวเคราะห์น้อยและประเมินความเสี่ยงที่อาจพุ่งชนโลก
อังกฤษยังเตรียมสนับสนุนภารกิจของ ESA ในปี 2029 เพื่อศึกษาดาวเคราะห์น้อย อะโพฟิส (Apophis) ซึ่งมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 375 เมตร ขณะที่มันเคลื่อนผ่านใกล้โล ภารกิจลักษณะนี้สะท้อนอีกด้านหนึ่งของการเฝ้าระวังอวกาศ นั่นคือ มนุษย์ไม่ได้เพียงต้องรับมือกับสิ่งที่ธรรมชาติส่งเข้ามา แต่กำลังต้องจัดการกับสิ่งที่ มนุษย์เองส่งขึ้นไปแล้วทิ้งเอาไว้
โลกอาจต้องเริ่มคิดเรื่อง “ความยั่งยืนในอวกาศ”
วิกฤต “ขยะอวกาศ” จึงอาจเป็นบทเรียนใหม่ของแนวคิดสิ่งแวดล้อมในศตวรรษที่ 21 เมื่อพื้นที่ที่มนุษย์ต้องรับผิดชอบไม่ได้จำกัดอยู่เพียงผืนดิน มหาสมุทร หรือชั้นบรรยากาศอีกต่อไป แต่ขยายขึ้นไปถึงวงโคจรรอบโลก เรื่องนี้จึงไม่ใช่เพียงปัญหาของนักวิทยาศาสตร์หรืออุตสาหกรรมอวกาศอีกต่อไป แต่เป็นโจทย์ใหม่ของ “ความยั่งยืน” ที่มนุษย์กำลังต้องเรียนรู้ ก่อนที่วงโคจรเหนือศีรษะจะเต็มไปด้วยสิ่งที่เราไม่สามารถเก็บกลับลงมาได้
