ปี 2026 สารพิษในแม่น้ำ ลามถึงส่วนไหนในห่วงโซ่อุปทาน?

16 พ.ย. 2569 - 15:31

  • สารพิษลามจากแม่น้ำสู่แหล่งน้ำกินน้ำใช้ พื้นที่เกษตร และห่วงโซ่อาหาร

  • ผู้บริโภควิตกความปลอดภัย ข้าว ผัก ปลา รายได้ชะงัก สะเทือนปากท้องเกษตรกร ชาวประมง

  • วิกฤตสิ่งแวดล้อมกระทบธุรกิจท่องเที่ยว เพิ่มโอกาสชุมชนเปราะบาง

green-space-arsenic-pollution-rivers-food-chain-thailand-2026-SPACEBAR-Hero.jpg

จากน้ำกิน-น้ำใช้ สู่ข้าว ปลา อาหาร รายได้ ชุมชน ปี 2026 วิกฤตสิ่งแวดล้อมกำลังสั่นคลอนความมั่นคงทางอาหาร รุกห่วงโซ่อุปทาน ลามเศรษฐกิจท้องถิ่น

“สายน้ำ” ที่บรรพบุรุษเราเคยใช้หล่อเลี้ยงชีวิต ไม่สามารถนำมาใช้ได้อย่างมั่นใจ

“ข้าว” ที่ปลูกจากพื้นที่เกษตรริมแม่น้ำ เริ่มมีคำถามเรื่องความปลอดภัย

“ปลา” ที่เคยจับได้ตามฤดูกาล กลับไม่มีคนกล้าซื้อ ร้านอาหารไม่มั่นใจจะรับวัตถุดิบจากชุมชน

“ชุมชน” ซบเซาเพราะนักท่องเที่ยวเริ่มลังเลที่จะเดินทางไปสัมผัสธรรมชาติริมแม่น้ำเหมือนที่ผ่านมา

นี่ไม่ใช่ภาพจำลองของวิกฤตสิ่งแวดล้อมในอนาคต แต่เป็นสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับชุมชนในลุ่มน้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ในปี 2026 จากปัญหาการปนเปื้อน “สารหนู” และโลหะหนักที่เชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำของประเทศเพื่อนบ้าน

สิ่งที่น่ากังวล ลามไปไกลกว่าตัวเลขสารพิษที่ตรวจพบในแม่น้ำ เพราะมีการสุ่มตรวจพบการปนเปื้อนในอาหาร สุขภาพ และระบบเศรษฐกิจที่พึ่งพาแม่น้ำเป็นฐานสำคัญ จนกลายเป็นคำถามว่า วิกฤตครั้งนี้กำลังลุกลามไปถึงส่วนไหนของ “ห่วงโซ่อุปทาน” และคนกรุงเทพฯ ตลอดจนคนที่ไม่ได้อาศัยอยู่ริมแม่น้ำจะได้รับผลกระทบด้วยหรือไม่?

green-space-arsenic-pollution-rivers-food-chain-thailand-2026-SPACEBAR-Photo03.jpg

จากต้นน้ำถึงน้ำกินน้ำใช้

แม่น้ำกกและแม่น้ำสาย เป็นแหล่งน้ำสำคัญของชุมชน เกษตรกรรม และระบบเศรษฐกิจในภาคเหนือ แต่การตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่องพบการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักเกินมาตรฐานในหลายจุดอย่างที่ปรากฏในหน้าสื่อ โดยเฉพาะบริเวณแม่น้ำสาย ที่สถานการณ์ทวีความรุนแรงขึ้นในช่วงปลายปี

เหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นเมื่อต้นเดือนพฤศจิกายน 2026 เมื่อระบบผลิตน้ำประปาของการประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายได้รับผลกระทบจากน้ำดิบในแม่น้ำสายที่มีความขุ่นสูงผิดปกติและพบสารหนูเกินมาตรฐาน จนต้องหยุดกำลังการผลิตชั่วคราว กระทบประชาชน 14 หมู่บ้านใน 2 ตำบลของอำเภอแม่สาย

สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 รายงานว่า ตรวจพบสารหนูในน้ำสูงถึง 0.30 มิลลิกรัมต่อลิตร ขณะที่ค่ามาตรฐานอยู่ที่ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร สะท้อนความท้าทายของระบบผลิตน้ำประปาเมื่อต้องเผชิญกับน้ำดิบที่มีทั้งสารปนเปื้อนและความขุ่นสูงมาก แม้ภายหลังจะสามารถแก้ไขระบบและกลับมาจ่ายน้ำได้ แต่เหตุการณ์นี้ทำให้เห็นชัดว่า มลพิษในแม่น้ำไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของสิ่งแวดล้อม แต่เกี่ยวข้องโดยตรงกับความมั่นคงด้านน้ำของประชาชน

ที่สำคัญ การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายใช้น้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกเป็นแหล่งผลิตน้ำประปาให้ครัวเรือนกว่า 23,000 หลังคาเรือน ขณะที่มีการเริ่มวางแผนจัดหาแหล่งน้ำจากแม่น้ำโขงมาใช้ทดแทนในระยะยาว



green-space-arsenic-pollution-rivers-food-chain-thailand-2026-SPACEBAR-Photo04.jpg
green-space-arsenic-pollution-rivers-food-chain-thailand-2026-SPACEBAR-Photo05.jpg

จากน้ำสู่ดินและพืชอาหาร

ความเสี่ยงไม่ได้หยุดอยู่ที่น้ำดื่ม-น้ำใช้ เพราะแม่น้ำยังเป็นแหล่งน้ำสำคัญสำหรับการเกษตร โดยเฉพาะพื้นที่ลุ่มน้ำสายและแม่น้ำรวก ซึ่งมีพื้นที่ทำนาปีและนาปรังรวมกว่า 60,500 ไร่

ผลการตรวจสอบแปลงข้าวนาปรังในช่วงเดือนธันวาคม 2025 ถึงพฤษภาคม 2026 โดยกรมชลประทานและกรมพัฒนาที่ดิน พบสารหนูเกินค่ามาตรฐานในตัวอย่างดิน 11 จาก 20 ตัวอย่าง และพบสารหนูเกินเกณฑ์สำหรับการบริโภคในเมล็ดข้าว 16 จาก 20 ตัวอย่าง รวมถึงพบสารตะกั่วเกินเกณฑ์ในเมล็ดข้าว 1 ตัวอย่าง ตัวเลขชุดนี้สะท้อนความเสี่ยงที่ต้องเร่งตรวจสอบ เพราะสารหนูสามารถสะสมในดินและถูกพืชดูดซึมเข้าสู่ส่วนต่าง ๆ ได้ โดยเฉพาะข้าวที่ปลูกในพื้นที่ซึ่งมีสภาพดินและน้ำเอื้อต่อการสะสมสารหนู

ขณะเดียวกัน ผลตรวจพืชผักและผลไม้จากพื้นที่ลุ่มน้ำกก อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ก็พบการปนเปื้อนโลหะหนักหลายชนิด ทั้งแคดเมียม ตะกั่ว และสารหนู ในตัวอย่างบางส่วน ประเด็นนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงความกังวลของเกษตรกร แต่เกี่ยวข้องกับผู้บริโภคโดยตรง เพราะเมื่อผลผลิตจากพื้นที่เสี่ยงเข้าสู่ระบบรวบรวม คัดแยก แปรรูป และจำหน่าย คำถามสำคัญคือจะมีระบบตรวจสอบย้อนกลับอย่างไร เพื่อให้มั่นใจว่าอาหารที่ส่งถึงมือผู้บริโภคมีความปลอดภัย

อย่างไรก็ตาม ผลตรวจเหล่านี้เป็นการศึกษาเฉพาะตัวอย่างในพื้นที่ ไม่ได้หมายความว่าข้าวหรือผักจากเชียงรายทั้งหมด รวมถึงสินค้าที่วางขายในตลาดทั่วประเทศจะปนเปื้อน จำเป็นต้องมีการสุ่มตรวจสินค้าในตลาดและเปิดเผยผลอย่างโปร่งใส

ปลาแม่น้ำจากอาหารประจำถิ่น สู่สินค้าที่ผู้บริโภคเริ่มไม่มั่นใจ

อีกหนึ่งห่วงโซ่ที่ได้รับผลกระทบคือประมงพื้นบ้านและสัตว์น้ำในแม่น้ำ

ปลาแม่น้ำกกและแม่น้ำโขงเคยเป็นทั้งแหล่งอาหารและรายได้สำคัญของชุมชน แต่เมื่อข่าวการปนเปื้อนโลหะหนักแพร่ออกไป ผู้บริโภคจำนวนหนึ่งจึงลังเลที่จะซื้อปลาแม่น้ำ ขณะที่ร้านอาหารบางแห่งไม่มั่นใจในการรับซื้อวัตถุดิบจากแหล่งน้ำธรรมชาติ

ข้อมูลจาก AI CARE Research Cluster ซึ่งเปิดเผยเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน 2026 ระบุว่า จากตัวอย่างเนื้อปลา 127 ตัวอย่าง พบ 126 ตัวอย่างผ่านเกณฑ์มาตรฐาน ส่วนการตรวจตัวอย่างไส้ปลา 13 ตัวอย่าง พบสารตะกั่วเกินมาตรฐาน 5 ตัวอย่าง และยังพบสารหนูเกินมาตรฐานในไส้ปลา 7 ตัวอย่างจากการตรวจตัวอย่างในจังหวัดเชียงราย

ขณะเดียวกัน เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน กรมประมงเปิดเผยผลตรวจสัตว์น้ำบางตัวอย่างจากแม่น้ำกกและแม่น้ำโขงที่พบโลหะหนักเกินมาตรฐาน พร้อมเตรียมประชุมร่วมกับกรมควบคุมมลพิษและกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งในวันที่ 23 พฤศจิกายน เพื่อกำหนดแนวทางติดตามและจัดการปัญหาร่วมกัน

ผลตรวจทั้งสองชุดมีขอบเขตการเก็บตัวอย่างและช่วงเวลาต่างกัน จึงต้องพิจารณาแยกกัน และไม่ควรสรุปว่าเนื้อปลาทุกชนิดจากแม่น้ำเหล่านี้ไม่ปลอดภัย ทว่า แม้ผลตรวจเนื้อปลาส่วนใหญ่บางชุดจะผ่านเกณฑ์ ความกังวลของผู้บริโภคก็ส่งผลต่อตลาดไปแล้ว ชาวประมงพื้นบ้านสะท้อนว่าปลาจับได้ยากขึ้นที่จะขาย ร้านอาหารบางแห่งไม่รับซื้อ และรายได้จากอาชีพที่เคยพึ่งพาแม่น้ำเริ่มหดหาย

“วิกฤตมลพิษในแหล่งน้ำจืดอาจกระทบครัวเรือนประมงถึง 44,731 ครัวเรือนใน 4 จังหวัด โดยข้อมูลประมงปี 2025 ระบุว่าประมงน้ำจืดธรรมชาติในจังหวัดที่ศึกษา มีปริมาณจับสัตว์น้ำรวม 4,256 ตัน มูลค่า 252.4 ล้านบาท”

— ข้อมูลจากศูนย์วิจัยกสิกรไทยที่เผยแพร่เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน 2026 ระบุ

นี่คือความเสียหายที่ไม่ได้วัดเพียงปริมาณสารพิษ แต่รวมถึงรายได้และความมั่นคงในการดำรงชีวิตของผู้คนที่ต้องพึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติ

ต้นทุนของการท่องเที่ยวหดหาย

แม่น้ำกกไม่ได้มีความหมายเฉพาะกับเกษตรกรหรือชาวประมง แต่ยังเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตและเศรษฐกิจท่องเที่ยวเชียงราย ทั้งกิจกรรมล่องเรือ พักผ่อนริมน้ำ ร้านอาหาร และแหล่งท่องเที่ยวธรรมชาติ

เมื่อคุณภาพน้ำถูกตั้งคำถาม ความเชื่อมั่นของนักท่องเที่ยวก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย ไม่ว่าจะเป็นความกังวลเรื่องการลงเล่นน้ำ การรับประทานปลาแม่น้ำ หรือการใช้บริการร้านอาหารริมแม่น้ำ

รายงานของโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ถ่ายทอดเสียงของชุมชนริมแม่น้ำกกที่ระบุว่า จากเดิมแม่น้ำเป็นพื้นที่เล่นน้ำและใช้ชีวิตตามฤดูกาล ปัจจุบันผู้คนไม่มั่นใจที่จะลงไปสัมผัสน้ำเหมือนเดิม แม้แต่การใช้น้ำจากบ่อที่เคยเป็นแหล่งน้ำประจำครัวเรือนก็ยังเกิดความกังวล

ขณะที่ผู้ประกอบการในเชียงรายต้องเผชิญผลกระทบซ้ำซ้อน ทั้งน้ำท่วมและความกังวลเรื่องสารปนเปื้อน มีรายงานว่าจำนวนร้านค้าลดลงจากเดิมประมาณ 30 ร้าน เหลือเพียง 16 ร้านในช่วงที่มีการลงพื้นที่รับฟังปัญหา

เมื่อธรรมชาติที่เคยเป็นจุดขายของการท่องเที่ยวกลายเป็นแหล่งความเสี่ยง ความเสียหายจึงไม่ได้ตกอยู่กับร้านอาหารหรือผู้ประกอบการริมน้ำเท่านั้น แต่ยังอาจส่งต่อไปยังที่พัก ร้านค้า คนขับเรือ มัคคุเทศก์ และธุรกิจบริการอื่น ๆ ที่พึ่งพานักท่องเที่ยว

green-space-arsenic-pollution-rivers-food-chain-thailand-2026-SPACEBAR-Photo02.jpg

ความมั่นคงทางอาหารและความยั่งยืนของทั้งระบบ

สิ่งที่เกิดขึ้นในปี 2026 กำลังสะท้อนให้เห็นว่า มลพิษทางน้ำสามารถส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อุปทานได้หลายระดับ ตั้งแต่แหล่งน้ำและดินที่ใช้ผลิตอาหาร ไปจนถึงผู้บริโภค ตลาดสินค้าเกษตร ประมง และเศรษฐกิจบริการ

ข้อมูลจากกรมควบคุมโรคที่เผยแพร่ในพฤศจิกายน 2026 พบประชาชนใน 7 จังหวัดภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีระดับสารหนูรวมในปัสสาวะเกินค่าอ้างอิง 94 คน จากการเก็บตัวอย่าง 1,269 คน แม้ผลดังกล่าวยังไม่ใช่ข้อสรุปว่าทุกคนได้รับสารพิษจากแม่น้ำโดยตรง หรือมีอาการเจ็บป่วยจากสารหนู แต่เป็นสัญญาณที่ทำให้ต้องเร่งติดตามการสัมผัสสารพิษและสุขภาพประชาชนในระยะยาว

ศูนย์วิจัยกสิกรไทยยังเตือนว่า หากการปนเปื้อนยืดเยื้อ ผลกระทบอาจขยายไปถึงต้นทุนการผลิตน้ำประปา การเกษตร อุตสาหกรรม การท่องเที่ยว และความเชื่อมั่นต่อสินค้าอาหารจากพื้นที่เสี่ยง นี่จึงเป็นโจทย์ใหญ่ของการพัฒนาที่ยั่งยืน เพราะความยั่งยืนไม่ได้หมายถึงการเติบโตทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว แต่ต้องรักษาฐานทรัพยากรธรรมชาติให้สามารถหล่อเลี้ยงชีวิตและสร้างรายได้แก่ผู้คนได้ในระยะยาวด้วย

การแก้ปัญหาจึงต้องทำมากกว่าการตรวจคุณภาพน้ำเป็นครั้งคราว แต่ต้องครอบคลุมตั้งแต่การควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษข้ามพรมแดน การตรวจดินและน้ำเพื่อการเกษตร การเฝ้าระวังสารปนเปื้อนในพืชและสัตว์น้ำ การตรวจสอบอาหารที่เข้าสู่ตลาด ไปจนถึงการติดตามสุขภาพและเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ

ที่สำคัญ ประชาชนต้องเข้าถึงข้อมูลที่ถูกต้องและทันเวลา เพื่อแยกแยะว่าอะไรยังบริโภคได้ อะไรควรหลีกเลี่ยง และพื้นที่ใดมีความเสี่ยง ไม่ใช่ปล่อยให้ผู้บริโภคต้องตัดสินใจจากความกลัว ขณะที่เกษตรกรและชาวประมงต้องแบกรับความเสียหายจากการสูญเสียความเชื่อมั่นเพียงลำพัง

วันนี้วิกฤตสารพิษในแม่น้ำไม่ได้ทำลายแค่ระบบนิเวศ แต่กำลังทดสอบความมั่นคงของระบบอาหาร เศรษฐกิจชุมชน และคุณภาพชีวิตของผู้คนทั้งห่วงโซ่ แม้คนที่อยู่ห่างจากแม่น้ำหลายร้อยกิโลเมตรก็ไม่อาจแยกตัวเองออกจากปัญหานี้ได้ เมื่อแม่น้ำเสื่อมโทรม สิ่งที่ไหลไปกับสายน้ำจึงไม่ใช่แค่สารพิษ แต่รวมถึงความเสี่ยงที่อาจย้อนกลับมาถึงทุกคนผ่านอาหาร เศรษฐกิจ และอนาคตของสิ่งแวดล้อมที่เราต้องพึ่งพาร่วมกัน

เรื่องเด่นประจำสัปดาห์